Elektrownia Warszawska

Elektrownia na Powiślu dostarczała Warszawie prądu przez blisko sto lat. W roku 2004 budynki wpisano do rejestru zabytków, jako cenny dokument rozwoju przemysłu warszawskiego i znaczący element współczesnego krajobrazu dzielnicy.

1897

William Heerlein Lindley 1 przedstawia projekt miejskiej elektrowni zlokalizowanej przy ul. Dobrej. Magistrat, który początkowo przyjmuje koncepcję – wspierając ją zaliczką 5000 rubli – ostatecznie odrzuca plan (chociaż podobna elektrownia projektu Lindleya i Oskara von Millera działa od 1895 r. we Frankfurcie n. Menem). Podobnie rzecz się ma z kolejnym projektem Lindleya, zgłoszonym kilkanaście miesięcy później. Brak funduszy skłania władze miasta do sprzedaży koncesji na budowę elektrowni, zamiast finansowania inwestycji komunalnej.

1902

11 stycznia Rosyjskie Towarzystwo Elektryczne Schuckert i S-ka podpisuje z magistratem umowę na wyłączność dostaw energii elektrycznej w granicach Warszawy. Przedsięwzięcie realizuje powołane 6 grudnia przez Schuckert i S-ka Towarzystwo Elektryczności w Warszawie Spółka Akcyjna (Compagnie d’Electricite de Varsovie Societe Anonyme) z siedzibą w Paryżu.

1903

1 września następuje uroczyste wmurowanie aktu erekcyjnego pod budynek centralnej stacji elektrycznej.

1904

7 listopada Elektrownia Warszawska rozpoczyna działalność. Jej projekt jest zbliżony do założeń przedstawionych kilka lat wcześniej przez Lindleya.

1906

Wprowadzenie elektrycznego oświetlenia ulic. W pierwszym roku zainstalowano 144 latarnie elektryczne (gazowych było wówczas blisko 8200).

1908

Łączna długość sieci energetycznej w mieście sięga 30 km, kapitał zakładowy Towarzystwa Elektryczności wzrasta do 8,5 mln franków (z początkowych 7,5 mln). Spółka uzyskuje zgodę ministra przemysłu i handlu na emisję obligacji do kwoty 10 mln franków.

1914

Kapitał zakładowy wynosi 14,5 mln franków, łączna wartość emitowanych obligacji – 8 mln franków. Dywidenda sięga 30 procent zysku.

1915

W wyniku sporu pomiędzy Towarzystem Elektryczności SA a Urzędem Miasta o niewypełnienie warunków koncesji (ucieczka francuskiego koncesjonariusza) elektrownia zostaje podporządkowana magistratowi.

1916

Po inwazji władze niemieckie ustanawiają w zakładzie przymusowy zarząd wojskowy, a później cywilny.

1918

Do czasu powrotu zarządu Towarzystwa Elektryczności, władze RP ustanawiają w elektrowni zarząd państwowy.

1920

1923

Nowa bocznica kolejowa biegnąca od Dworca Gdańskiego wzdłuż bulwarów wiślanych zapewnia dostawy węgla.

1924

Towarzystwo Elektryczności SA ponownie przejmuje zarząd nad zakładem.

1925

Modernizacja. 50-metrowy komin z 1904 roku zastąpiono niewielkimi kominami na dachu kotłowni.

1931

1933

1936

Elektrownia raz jeszcze przechodzi na własność miasta, na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie. Inicjatorem sprawy sądowej jest prezydent Stefan Starzyński 2, który uważa, że Towarzystwo Elektryczności nie wywiązuje się z umowy.

1937

Początek dwuletniej modernizacji. Montaż turbozespołu o mocy 32 MW, rozbiórka 80-metrowego komina wzniesionego w 1910 roku.

1939

We wrześniu budynki elektrowni zostają poważnie uszkodzone (szczególnie dotkliwe okazuje się bombardowanie z 23 września). Odtworzono je prowizorycznie na potrzeby dalszej produkcji prądu dla miasta. Niemcy obejmują elektrownię nadzorem wojskowym, a następnie cywilnym, utrzymując polską dyrekcję.

1942

Naczelnym dyrektorem zostaje Stanisław Skibniewski pseudonim „Cubryna”, późniejszy dowódca AK „Elektrownia”.

1944

1 sierpnia, około godziny 21, powstańcy zajmują teren elektrowni. Opuszczają ją, po walkach, 4-5 września.

1945

25 kwietnia, po odbudowie (przy pomocy fachowców z Elektrowni Łódzkiej oraz specjalnej sowieckiej misji wojskowej) i powiększeniu w kierunku północnym, elektrownia wznawia produkcję prądu. Do 6 września uruchomiono cztery generatory.

Kino: Polska Kronika Filmowa nr 14/45, z 21 czerwca

1954

Elektrownię dostosowano do produkcji ciepła na potrzeby ogrzewania budynków. Staje się ekektrociepłownią.

1955

Specjalnie dla obsługi nowobudowanego Pałacu Kultury uruchomiono duży człon ciepłowniczy.

1958

fot. Stefan Rassalski / NAC

1969

2 lipca.

1974

Likwidacja bocznicy kolejowej łączącej elektrownię z Dworcem Gdańskim.

1999

Przy okazji budowy mostu Świętokrzyskiego, zapada decyzja o poprowadzeniu przez teren elektrowni nowego odcinka ulicy Zajęczej. Efektem jest rozbiórka części budynków.

2000

Spółka Skarbu Państwa Elektrociepłownie Warszawskie zostaje wykupiona przez szwedzki koncern Vattenfall, który decyduje o sprzedaży działki pomiędzy ul. Dobrą a Wybrzeżem Kościuszkowskim.

2001

Elektrownia Powiśle kończy pracę.

2003

Stopniowa likwidacja zakładu. Plany dalszej rozbiórki zabudowań spotykają się z protestami.

2004

16 grudnia część budynków zostaje wpisana do rejestru zabytków jako „cenny dokument rozwoju przemysłu warszawskiego i znaczący element współczesnego krajobrazu Powiśla” (rozdzielnia 35[30] kV, rozdzielnia 5/15 kV, keson – podziemny zbiornik wody, hala maszyn, kotłownia nr 2).

2005

Przetarg na zakup działki wygrywa spółka-córka irlandzkiego dewelopera Menolly, która na północ od dawnej elektrowni buduje następnie apartamentowce projektowane pod kierunkiem Stefana Kuryłowicza (Nowe Powiśle).

fot: masti, hiuppo

2012

Teren, na których stoją budynki dawnej elektrowni przejmuje firma Hochtief Development Poland. Zapowiedź inwestycji o nazwie „Copernicus Square” budzi protesty, m.in. ze strony Komisji ds. nazewnictwa miejskiego Rady Warszawy. Projekt architektoniczny przygotowuje pracownia APA Wojciechowski.

2013

W październiku ruszają prace budowlane, mają zakończyć się w ciągu 24 miesięcy. Obok zabytkowych, ma tu stanąć pięć nowych budynków. Plan przewiduje biura, handel i usługi oraz mieszkania.

linia1px

Fot. Huragan Tucznik

2014

Wyburzenie obiektów nie objętych ochroną konserwatorską (kotłownia nr 3, warsztat, rozdzielnia, budynek transportu i budynek inwestora), a także łącznika pomiędzy dawną maszynownią i biurowcem elektrowni.

Zarząd Hochtief Development Poland decyduje o zmianie nazwy inwestycji na „EC Powiśle”.

2015

Teren przejmują White Star Real Estate (deweloper działający m.in. w Europie Środkowo-Wschodniej) oraz Tristan Capital Partners (brytyjski fundusz inwestycyjny operujący na rynku nieruchomości).

2017

25 maja wmurowano kamień węgielny pod budowę (obecna nazwa: Nowa Elektrownia Powiśle).

Projekt przygotowany przez pracownię APA Wojciechowski obejmuje adaptację czterech części zabytkowej elektrowni. Dawne budynki kotłowni i maszynowni – największe z zachowanych – zostaną przeznaczone na cele usługowe, handlowe i kulturalne, w rozdzielni znajdą się mieszkania i biura, zaś w dawnym budynku kesonu – usługi.

Mamy na względzie podkreślenie zabytkowego charakteru budynku. Nie chcę tu używać słowa „muzeum” czy „galeria”, ale zabytkowe elementy elektrowni na pewno zostaną wyeksponowane i oznaczone. -
Joanna Drygalska, White Star Real Estate

2018

Kwiecień, maj.

wybrana bibliografia

· Elektrownia Warszawska. Krótki opis techniczny, Warszawa 1933
· Alfons Kühn, Elektrownia miejska w Warszawie. Dzieje, stan obecny i zamierzenia na przyszłość, Warszawa 1939
· Marian Gajewski, Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny, Warszawa 1979
· Jarosław Zieliński, Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, Warszawa 1997
· Michał Krasucki, Katalog warszawskiego dziedzictwa postindustrialnego, Warszawa 2009

źródła ilustracji

· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Ośrodek Karta
· Polona

na otwarciu: pocztówka, ok. 1910 r.

przypisy

  1. (1853-1917) Angielski inżynier, który na przełomie XIX i XX w. wraz z ojcem, również Williamem, oraz samodzielnie tworzył systemy wodno-kanalizacyjne w miastach Europy. Nadzorował prace przy budowie sieci kanalizacyjnej w Warszawie, opracował projekty systemów wodno-kanalizacyjnych dla Łodzi i Radomia.
  2. (1893-1939) W 1934 roku mianowany na stanowisko komisarycznego prezydenta Warszawy. Zdołał zastąpić zarząd komisaryczny w mieście demokratycznym samorządem, wybranym w 1938 r. Następnie, gdy w głosowaniu Rady Miejskiej nie uzyskał wymaganej przez ustawę liczby głosów, został zatwierdzony na stanowisko prezydenta miasta przez ministra spraw wewnętrznych.