Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych pod firmą Norblin, Bracia Buch i T. Werner

Można przyjąć, że działka ograniczona dziś ulicami Prostą, Żelazną i Łucką służy metalowcom od roku 1847, kiedy teren kupuje berliński fabrykant Edward Luckfield. Nowy właściciel, do spółki z jubilerem Gustawem Henningerem, wytwarza tu wyroby z „nowego srebra”, które, wbrew nazwie, jest stopem miedzi, cynku i niklu. Pod koniec lat 50., po śmierci Luckfielda, fabrykę kupuje rodzina Buchów – Niemców z pochodzenia, ale działających w Petersburgu (produkują guziki i platerowane ozdoby mundurowe). Norblinowie pojawią się na tej scenie dopiero za kilka dekad.

1864

Fabryka Wincentego Konstantego Norblina przy ulicy Chłodnej, produkująca posrebrzaną zastawę stołową, zostaje odkupiona przez dzieci właściciela – Wincentego Ludwika oraz Albertynę – i połączona z warsztatem złotniczym Teodora Wernera (męża Albertyny, który także obejmuje udziały). Na czele joint venture staje Ludwik. Oba przedsiębiorstwa pozostają przy swoich nazwach.

Wincenty Konstanty Norblin z żoną Henriettą, Wincenty Ludwik Norblin, Albertyna z Norblinów Wernerowa, Teodor Werner

1879

Zakłady zatrudniają 112 robotników, wartość rocznej produkcji szacuje się na 73 tys. rubli. Przelicznik oparty na porównaniu cen złota w roku 1880 i 2015 pozwala określić tę kwotę na (bardzo) przybliżoną równowartość współczesnych 7-8 mln złotych. Zgodnie z tą samą kalkulacją tygodniówka robotnika w Warszawie końca XIX wieku wynosiłaby 300-400 dzisiejszych złotych (3-4 ruble), cena kilograma chleba – 6 zł (6 kopiejek), a obiadu w dobrej restauracji – 200 zł (do dwóch rubli).

1882

Firma wykupuje fabrykę należącą do braci Buch, mieszczącą się od przy ul. Żelaznej. Buchowie (guziki, ozdoby mundurowe) działają w Petersburgu od 1809 roku, zakład przy Żelaznej jest w ich posiadaniu od końca lat 50. – wówczas Warszawa jest już cześcią Imperium Rosyjskiego. A stąd bliżej na Zachód, co ułatwia nie tylko zbyt towarów, ale i zatrudnianie fachowej siły roboczej.

1886

Finalizacja przeprowadzki z dotychczasowych zabudowań przy ul. Chłodnej do znacznie obszerniejszych budynków przy Żelaznej 51. Nowa nazwa: Fabryka Wyrobów Platerowanych połączonych firm Norblin i Spółka – Bracia Buch.

1889

Spółka obchodzi jubileusz 25-lecia, połączony ze srebrnym weselem Albertyny i Teodora Wernerów.

1890

1893

Połączone firmy działają pod szyldem Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych Norblin, Bracia Buch i T. Werner. Statut spółki zatwierdzono 12 kwietnia, kapitał zakładowy wynosi 1,5 mln rubli, podzielony jest na 1500 akcji. Roczną wartość produkcji szacuje się na 1,2 mln rubli. Zatrudnienie: 400 osób.

1895

Norblin jest potentaten na rynku rur miedzianych w Królestwie Polskim.

1896

Na wystawie przemysłowej w Niżnym Nowogrodzie firma zdobywa złoty medal i uzyskuje prawo do oznaczania wyrobów herbem Imperium Rosyjskiego, dwugłowym orłem cesarskim (wcześniej, w 1872 roku, podobny przywilej uzyskały wyroby firmy Braci Buch). Znak pozostaje na wyrobach do 1914 r.

1897

1906

Kryzys w Rosji, porażka w wojnie z Japonią oraz rewolucja 1905 roku przyczyniają się do fali zwolnień i obniżek płac z jednej strony, oraz strajków – z drugiej. Niepokoje nie omijają Warszawy i Norblina. W fabryce działają Socjaldemokracja Królewstwa Polskiego i Litwy oraz Polska Partia Socjalistyczna.

1909

Zakład obchodzi stulecie istnienia, dzięki odwołaniu do petersburskich początków firmy braci Buch.

1911

1913

Wyroby sprzedawane są w 17 sklepach, m.in. w Warszawie, Łodzi, Petersburgu, Moskwie, Odessie, Rydze, Kijowie, Samarze, Saratowie. W fabryce pracuje 600 osób, wartość produkcji sięga 2,1 mln rubli.

1914

Trudny czas dla Europy i dla fabryki. W obliczu wojny firma stara się ściągnąć zaległe zobowiązania. Kilka miesięcy po jej wybuchu – 11 grudnia – w Johannisbadzie (obecnie Jańskie Łaźnie, k. Hradec Kralove) umiera Ludwik Norblin.

1915

Podczas ewakuacji wojsk rosyjskich z Warszawy znaczna część maszyn, surowców – i pracowników – zostaje wywieziona w głąb Rosji.

1918

Fabryka zostaje częściowo przestawiona na produkcję zbrojeniową – wytwarza łuski armatnie i amunicję.

1920

25 listopada: zatwierdzenie statutu firmy Norblin, Bracia Buch i T. Werner przez ministra przemysłu i handlu oraz ministra skarbu. W tym samym miesiącu firma emituje akcje. Cena jednej – 500 polskich marek.

1923

1924

1930

1935

Kapitał zakładowy: 7,5 mln złotych, podzielony na 75 tys. akcji na okaziciela, każda po 100 złotych wartości nominalnej.

1937

Firma zatrudnia blisko 2000 pracowników, wartość produkcji sięga 56 mln złotych. W Warszawie wyroby są sprzedawane w trzech sklepach – na Marszałkowskiej, Brackiej i Bielańskiej.

1939

19 września fabryka zostaje zbombardowana, w październiku zajmują ją Niemcy. Maszyny i surowce są wywożone.

Pod koniec lat 30. w fabryce rozpoczęto produkcję łusek do tzw. Ura, czyli karabinu przeciwpancernego wzór 35. To była bardzo dobra broń. Niemcy doskonale wiedzieli, co zbombardować – zaatakowali przede wszystkim halę, w której wytwarzano łuski. -
Artur Setniewski, dyrektor Otwartego Muzeum dawnej Fabryki Norblina

1941

Zakład pracuje na rzecz okupanta – zatrudnia 127 osób, w tym 51 robotników.

1943

1946

Odbudowana przy udziale dawnej załogi fabryka wznawia produkcje. Odtworzone obiekty tylko w pewnym stopniu nawiązują do oryginalnych.

1948

W upaństwowionym zakładzie działa już odlewnia, tłocznia, druciarnia i rurownia. Nie wznowiono produkcji srerbnej galanterii – na której Norblin zbudował swoją markę – a jedynie prefabrykatów: rur, drutu, prętów, blach (które stanowiły większość asortymentu już przed 1939 rokiem). W fabryce pracuje 700 osób.

1949

Grupa pracowników zakładu, z dyrektorem Henrykiem Zabłockim na czele, zostaje aresztowana. W sfingowanym procesie (sabotaż gospodarczy, działanie na rzecz zmiany ustroju) zapadają wieloletnie wyroki – dla Zabłockiego 15 lat.

1950

Zakład przemianowano na Walcownię metali Warszawa.

1963

Podczas poszerzania ulicy Prostej wyburzona zostaje część hali prasy 520 ton. Przepychacz do czyszczenia tłoka prasy nie mieści się już w budynku, pozostawiono zatem otwór w murze, a pracownik na zewnątrz czuwa, aby nie doszło do kolizji z jadącym Prostą tramwajem.

1973

Wobec powtarzających się pogłosek o likwidacji fabryki, Grupa Fotografii Artystycznej Warszawskiego Towarzystwa Fotograficznego podejmuje się wykonania dokumentacji.

1974

1982

Walcownia metali Warszawa zostaje zamknięta, a jej zabudowania przekazane na cele muzealne. W części hali wykańczalni powstaje Muzeum Przemysłu (oddział Muzeum Techniki NOT), budynek przy ul. Łuckiej zaadaptowano na potrzeby Muzeum Drukarstwa Warszawskiego (oddział Muzeum Historycznego m.st Warszawy, dziś: Muzeum Warszawy), miejsce znajduje tu także Teatr Scena Prezentacje.

1983

Nowy zakład, o którym informuje okolicznościowy medal, znajduje się na ulicy Palisadowej.

1989

W roku przełomowym – a jednocześnie jubileuszowym – obok kolejnego medalu światło dzienne ujrzała praca zbiorowa pt. „180 lat Walcowni metali Warszawa (dawny Norblin)”. Sądząc po tytule jednego z rodziałów – „Z historii walk klasowych załogi Norblina” – prace redakcyjne zakończyły się przed 4 czerwca.

1991

Sprywatyzowany zakład zmienia nazwę na Norblin SA. Spadkobierców dawnych właścicieli nikt nie pyta o zgodę. Firma nadal produkuje prefabrykaty. Wkróce w spółce Skarbu Państwa pojawia się inwestor – Universal SA, czyli sprywatyzowana centrala handlu zagranicznego o tej samej nazwie.

2003

Wojewoda mazowiecki przyznaje spółce Norblin SA prawo wieczystego użytkowania terenu, na którym stoi zakład. W myśl orzeczenia Muzeum Przemysłu nie ma praw do nieruchomości. Takie stanowisko podtrzymują Ministerstwo Infrastruktury oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny. Prowadząca muzeum Naczelna Organizacja Techniczna spóźnia się ze złożeniem wniosku kasacyjnego i wyrok staje się prawomocny. W tym czasie Norblin SA jest już bankrutem, a o teren upomina się syndyk masy upadłościowej.

2007

W styczniu zarejestrowano Stowarzyszenie byłych właścicieli i ich spadkobierców oraz sympatyków Fabryki Norblin, B-cia Buch i T. Werner – Nasz Norblin. Na czele staje Krzysztof Wittels, wnuk jednego z przedwojennych właścicieli, Stanisława Wernera.

W lutym 2-hektarowy teren fabryki kupuje – na aukcji zorganizowanej przez syndyka – firma Alm Dom, w której połowę udziałów ma spółka Lwa Rywina – Heritage Films. Cena: 67,5 mln zł. W wyniku (tajnej) ugody Naczelna Organizacja Techniczna zrzeka się roszczeń. W planach budowa apartamentowców, czemu sprzeciwia się generalny konserwator zabytków.

W marcu ma miejsce rejestracja Spółki Akcyjnej Fabryk metalowych pod firmą: „Norblin, Bracia Buch i T. Werner” w Warszawie. Na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy okazuje się, że spadkobiercy dawnych właścicieli są w mniejszości – znaczna część dawnych akcji trafiła bowiem na rynek w charakterze papierów kolekcjonerskich.

Również w marcu zostaje powołana spółka z oo. Art Norblin. W jej władzach zasiadają osoby powiązane z deweloperem Capital Park.

2008

Zamknięcie Muzeum Przemysłu. W grudniu teren fabryki zostaje sprzedany funduszowi inwestycyjnemu Patron Capital z siedzibą w Londynie. Inwestorem ma być firma Capital Park, do której należy powołana rok wcześniej spółka Art Norblin – i to właśnie ta spółka firmuje działania nowego właściciela.

2009

2 października: Capital Park powołuje Fundację Otwartego Muzeum dawnej Fabryki Norblina.

2013

Wpis do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków zmieniający decyzje konserwatora zabytków m.st Warszawy z lat 1982, 1984 obejmuje dziesięć budynków wraz z wyposażeniem.

2014

28 sierpnia Art Norblin otrzymuje pozwolenie na budowę, niebawem zmienia nazwę na ArtN – w myśl wyroku sądowego spółka nie może posługiwać się nazwą „Norblin”.

W ramach inwestycji miejskiej, rozpoczyna się rozbiórka ceglanego muru otaczającego zabudowania od strony południowej oraz części jednej z hal fabrycznych w związku z poszerzeniem ulicy Prostej.

2017

W grudniu rozpoczynają się prace budowlane, ich zakończenie zaplanowano na grudzień 2020 roku. Łączna wartość inwestycji ma przekroczyć 500 mln zł. Za projekt architektoniczny odpowiada pracownia PRC Architekci.

fot. Penetrator Scavenger Team

2018

Kwiecień.

Hala Odlewni

wybrana bibliografia

· 180 lat Walcowni metali Warszawa (dawny Norblin), praca zbiorowa, Warszawa 1989
· Fabryka Norblina, praca zbiorowa, Warszawa 2012

 źródła ilustracji

· Fundacja Otwartego Muzeum dawnej Fabryki Norblina
· Archiwum Państwowe m. st. Warszawy
· Instytut Sztuki PAN
· Polona
· zbiory rodziny Wernerów

otwarcie: widok fabryki od strony ulic Prostej i Żelaznej, 1889 r. / medal z 1983 r.