Przemysł Tłuszczowy Schicht-Lever SA

Po drugiej wojnie budynki przy Szwedzkiej zajmowała Pollena-Uroda, jednak dla mieszkańców Pragi zakład pozostał „Szychtem” – od nazwy przedwojennego właściciela, producenta szarego mydła z jeleniem. Od 2005 roku budynki są w rejestrze zabytków. Bieżący projekt przebudowy zakłada w tym miejscu mieszkania, handel i usługi.

1899

Na posesji pod obecnym numerem 20 powstają dwie firmy. W części południowej (wówczas Szwedzka 8/12) Akcyjne Towarzystwo Fabryki Lamp Bracia Brünner, Hugo Schneider, R. Dietmar produkuje „lampy naftowe, gazowe i elektryczne. Palniki wszelkich gatunków. Kuchenki i piecyki naftowe. Wyroby aluminiowe i z innych metali” (firma działa od ok. 1879 roku; w 1899 r. zostaje przekształcona w towarzystwo akcyjne).

W części północnej (wówczas Szwedzka 22/26) rusza Towarzystwo Akcyjne Fabryki Produktów Chemicznych „Praga” z kapitałem początkowym 500 tysięcy rubli. Wtedy powstaje m.in. istniejący do dziś budynek warzelni.

1901

1904

Akcyjne Towarzystwo Fabryki Lamp Bracia Brünner, Hugo Schneider, R. Dietmar zatrudnia 500-600 robotników, kapitał zakładowy szacowany jest na milion rubli (podobnie jak roczny obrót). Dla Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Produktów Chemicznych „Praga” pracuje 100 robotników, zaś kapitał zakładowy i roczne obroty wyceniowno na 600 tys. rubli. Firma produkuje kwas „siarczany”, cerezynę (mieszanina parafin używana m.in. do wyrobu świec, smarów, kremów, maści), wosk do impregnacji, wazelinę.

1905

Na rogu ulic Szwedzkiej i Strzeleckiej wzniesiono trzypiętrowe hale Fabryki Lamp.

1914

Budynki Fabryki Lamp – obecnie Towarzystwa Akcyjnego Zjednoczonych Fabryk Lamp i Wyrobów Metalowych Metallamp – zostają po wybuchu wojny opustoszone, urządzenia trafiają do Rosji. Zakład pod numerem 8/12 nie odzyska już świetności.

1919

Towarzystwo Akcyjne Fabryki Produktów Chemicznych „Praga” przechodzi na własność firmy Józefa Wotitza. Wartość transakcji: 1,6 mln marek.

1921

Zakłady chemiczne są obecnie własnością Przemysłowego Towarzystwa Wyrobów Tłuszczowych „Saturnia” SA. Kwota transakcji bez zmian: 1,6 mln marek. Firma rozpoczyna produkcję kosmetyków – obok lakierów i terpentyny wytwarza proszki do prania, mydła do prania i toaletowe.
Obie spółki (Wotitz i Saturnia) są powiązane z firmą Georg Schicht AG – założoną w 1848 roku (początkowo w postaci przydomowej wytwórni mydła) przez niemiecką rodzinę zamieszkałą na terytorium Czech. Za ich pośrednictwem Schicht AG przejmuje praski zakład – ostatecznie stanie się właścicielem 100 procent akcji Saturnii.

W budynkach przy Szwedzkiej 8/12, czyli w dawnej Fabryce Lamp, powołano Wojskową Wytwórnię Amunicji Karabinowej (decyzją Ministerstwa Spraw Wojskowych). Pod koniec roku pracowało tu 310 robotników, zdolnych wytworzyć 24 mln łusek i kul karabinowych rocznie.

1922

1925

Na terenie Przemysłowego Towarzystwa Wyrobów Tłuszczowych „Saturnia” SA powstaje istniejący do dziś budynek kotłowni.


Likwidacja Wojskowej Wytwórni Amunicji Karabinowej.

1926

1928

Przemysłowe Towarzystwo Wyrobów Tłuszczowych „Saturnia” SA zmienia nazwę na Przemysł Tłuszczowy Schicht SA, zatem również nominalnie przechodzi na własność firmy Georg Schicht AG, która staje się tym samym największym w kraju przedsiębiorstwem w branży przetwarzania tłuszczu – produkuje niemal 100 procent polskiej gliceryny i pokrywa 75 proc. zapotrzebowania na mydło.
Jednocześnie Schicht SA kupuje budynki d. Fabryki Lamp (potem WWAK), co pozwala na rozwinięcie produkcji perfumeryjno-kosmetycznej. Wytwarza się tu proszek do prania (pod marką Radion), mydła, glicerynę.
Kapitał zakładowy wynosi 5,4 mln złotych, podzielony jest na 24 tys. akcji po 225 zł.

1930

Schicht zatrudnia 812 osób (w należącej do firmy fabryce w Trzebini pracuje 150 osób). Kapitał zakładowy podniesiono do 8,1 mln złotych.

1934

Do spółki włącza się kapitał angielski w postaci firm Lever Brothers Ltd. i Unilever Ltd. oraz holenderski (Antoon Jurgens NV). Od tej pory przedsiębiorstwo działa pod nazwą Przemysł Tłuszczowy Schicht-Lever SA. Nowy udziałowiec zapewnia dostęp do oleju palmowego z plantacji w brytyjskich koloniach.

1935

Rozpoczęto wznoszenie zabudowań przy Szwedzkiej 18/20.

1938

Zakład zatrudnia 688 pracowników. Kapitał wynosi 15 mln złotych, podzielony jest na 150 tys. akcji.

1939

We wrześniu zakłady nie ucierpiały. Firma pod zarządem niemieckim produkuje głównie na potrzeby wojska.

1944

Fabryka zostaje w znacznej części zniszczona. Ocenia się, że Niemcy zdewastowali lub wywieźli 90 procent parku maszynowego. Pracownicy (około 160 osób) zabezpieczają zakład w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej. Zakład zostaje ponownie uruchomiony 23 października.

1945

Trwają prace zabezpieczające i odbudowa. W piwnicach pracownicy odnajdują nowe, nieużywane jeszcze maszyny. Do budynków przenosi się część administracji rządowej – Departament Przemysłu Chemicznego.

1947

Zatrudnienie: 200 osób. Produkcja: 2300 ton mydła do prania, 70 t mydła toaletowego, 1136 t proszku do prania, 10,5 t gliceryny, 5 t kremów kosmetycznych.

1949

Po ukończeniu odbudowy rozwijają się podstawowe działy – produkcji mydła i proszku do prania, mydła toaletowego, gliceryny oraz niewielki dział kosmetyków. Zatrudnienie: 411 osób.

1951

Podział zakłądu na dwie części: Warszawskie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego (proszki i mydła do prania, gliceryna) oraz Fabrykę Kosmetyków Uroda. Efektem ubocznym okazuje się wzrost kosztów administacyjnych.

[pomiędzy 1950-55 przeprowadzono remont komina]

1956

Ponowne połączenie wszystkich działów produkcji pod nazwą Warszawska Fabryka Mydła i Kosmetyków – Przedsiębiorstwo Państowe Uroda. Utworzono Zakładowe Laboratorium Badawcze. Uroda produkuje ok. 140 artykułów.

1957

1958

Oddano nowy oddział mydeł toaletowych o mocy produkcyjnej sięgającej 1200 ton rocznie. Jednocześnie Warszawska Fabryka Mydła i Kosmetyków wchodzi w skład Zjednoczenia Przemysłu Środków Piorących i Kosmetyków, powołanego decyzją premiera.

1960

Uruchomiono najnowocześniejszy w kraju wydział produkcji mydeł gospodarczych, zdolny wytworzyć 14,5 tys. ton rocznie.

1962

Rusza nie mniej nowoczesny wydział produkcji mydeł toaletowych (5 tys. ton rocznie).

1967

Szacuje się, że Uroda produkuje 60 proc. krajowych kosmetyków. Rośnie eksport.

1970

Zjednoczenie zyskuje nazwę Pollena, która odtąd poprzedza nazwy poszczególnych firm-członków. Powstaje zatem Pollena-Uroda.

1974

Roczna wartość produkcji sięga 2,24 mld złotych, z tego kosmetyki 1,8 mld. Pollena-Uroda pokrywa jedną trzecią krajowego zapotrzebowania, czwarta część produkcji jest eksportowana – głównie do ZSRR i krajów bloku wschodniego. W laboratorium badawczym pracuje sto osób. Cena kremu do golenia „Wars” w tubie: 15 zł, w aerozolu: 30 zł.

1978

Asortyment obejmuje 350 wyrobów, rocznie z taśm schodzi 250 mln sztuk wyrobów. Wartość rocznej produkcji 3,3 mld złotych (z tego kosmetyki 2,8 mld), szacuje się, że aż jedna trzecia jest eksportowana.

1991

Fabrykę sprywatyzowano, przekształcając w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa.

1995

Pollena-Uroda SA zostaje przejęta przez brytyjskiego producenta kosmetyków PZ Cussons.

2002

Po połączeniu spółek Pollena-Uroda SA i Cussons Polska SA, firma rozpoczyna działalność pod nazwą PZ Cussons Polska SA.

2005

Zabudowania zostają wpisane do rejestru zabytków jako „Zespół budynków fabrycznych wraz z otoczeniem – zabudowania dawnej Fabryki Lamp Braci Brünner, Schneidera i Dietmara i Zakładów Przem. Tłuszcz. Schicht-Lever”. Po pierwszej fabryce „Praga” pozostały budynki zlokalizowane w północno-zachodniej części posesji: glicerynownia, kotłownia, warzelnia, wydział tub oraz 83-metrowy komin.

2007

Pracownia architektoniczna Grupa 5 przedstawia projekt rewitalizacji pofabrycznych budynków wraz ze zmianą ich funkcji na usługowo-mieszkalną. Zakłada przekształcenie ocalałych zabudowań w lofty. Projekt przewiduje około tysiąca mieszkań oraz ok. 6 tys. mkw. powierzchni usługowej/biurowej. Powierzchnia użytkowa loftów w budynkach historycznych ma sięgnąć 15 tys. mkw., powierzchnia nowoprojektowanych apartamentów – ok. 45 tys. mkw.

Wizualizacja: Pracownia architektoniczna Grupa 5

2008

Restaura Szwedzka sp. z oo. – spółka powołana przez hiszpańskiego dewelopera Restaura, który przejął teren od PZ Cussons – składa wniosek do Prezydenta m.st. Warszawy o pozwolenie na budowę.

2010

13 maja Ratusz odmawia pozwolenia na budowę, uzasadniając decyzję brakiem uzgodnień z Metrem Warszawskim. Restaura zaskarża decyzję do wojewody, który latem uznaje jej racje i nakazuje Ratuszowi ponownie rozpatrzyć wniosek o pozwolenie na budowę. Zwraca przy tym uwagę, że nie wiadomo, kiedy zacznie się budowa następnego odcinka II linii metra i gdzie dokładnie powstanie jego stacja.

2011

Ratusz stosuje się do wskazań wojewody i decyzją z 1 czerwca zatwierdzia projekt budowlany udzielając pozwolenia na przebudowę i rozbudowę budynków przemysłowych zlokalizowanych przy ul. Szwedzkiej 20. Jednak w wyniku światowego kryzysu i kłopotów finansowych Hiszpanie wycofują się z inwestycji. Kontrolę nad terenem przejmują banki.

fot. Huragan Tucznik

2014

Teren dawnej fabryki kupuje polsko-izraelski deweloper Okam Capital.

2018

Ruszają prace. Pierwsze nowe budynki mieszkalne mają zostać oddane na przełomie 2019 i 2020 r., zaś zrewitalizowane obiekty historyczne (w I etapie warzelnia, kotłownia i glicerynownia) w roku 2020. Finisz kolejnego etapu, który zakończy całą inwestycję, zaplanowano na przełomie 2021 i 2022 r.

Wizualizacja okam

bibliografia

Jeziorański A., Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim, Warszawa 1905.
Rocznik Informacyjny o spółkach akcyjnych w Polsce, 1929 r.
Misztal S., Rozwój i lokalizacja przemysłu Warszawy międzywojennej [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej, Warszawa 1970.
Pilich M., Warszawska Praga. Przewodnik, Warszawa 2005.
Sroka A., Przemysł i handel Królestwa Polskiego, Warszawa, r. 1908-1912.
Warszawska Fabryka Mydła i Kosmetyków Pollena-Uroda. Dzieje, rozwój, osiągnięcia 1944-1964, Warszawa 1964.
Historia, która trwa, Warszawa 2018

źródła ilustracji

Narodowe Archiwum Cyfrowe
Okam Capital
Pracownia Architektoniczna Grupa5
Design of PRL

Otwarcie: Nagłówki papeterii firmowej Akcyjnego Towarzystwa Fabryki Lamp Bracia Brünner, Hugo Schneider, R. Dietmar oraz Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Produktów Chemicznych „Praga”, 1914 r.