Spiritus movens. Monopol przy Ząbkowskiej poruszał Pragę od początku XX wieku. Zarówno tutejszy rynek pracy, jak i wyobraźnię mieszkańców. Zwłaszcza tych, którzy pamiętali wódkę płynącą po ulicy. Dziś w odnowionych budynkach rządzi handel i usługi, a o dawnych czasach przypomina Muzeum Polskiej Wódki.
1897
Po dwóch latach prac budowlanych przy ulicy Ząbkowskiej 27/31 – w kwadracie ograniczonym także dzisiejszymi Nieporęcką, Białostocką i Markowską – ruszają dwa przedsiębiorstwa: Rektyfikacja Warszawska (prywatny podmiot powołany z inicjatywy polsko-rosyjskiego Warszawskiego Towarzystwa Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu) oraz – w zachodniej części posesji – Warszawski Skarbowy Skład Win (rosyjskie przedsiębiorstwo państwowe). W pierwszym spirytus oczyszczano, w drugim produkowano z niego wódkę. Fabrykę wyposażono w nowoczesną linię technologiczną, umożliwiającą dostarczenie 250 tys. butelek wódki na dobę. Produkcja nie osiągnie jednak takiej skali.
Poza budynkami przemysłowymi wzniesiono również domy mieszkalne i szkołę.
Powstaje budynek rektyfikacji - widok od strony kotłowni i od strony hali odbieralników. Najwyższa centralna cześć to aparatownia.
1904
Składy powiększają się o pas gruntów od ul. Białostockiej (strona północna).
1905
Z rocznym obrotem ok. miliona rubli i produkcją 2,5 miliona wiader alkoholu (wiadro = nieco ponad 12 litrów) Warszawski Skarbowy Skład Win należy do największych w Cesarstwie Rosyjskim.
1-majowe zajścia z 1905 roku nie omijają ulicy Ząbkowskiej. Maniestanci usiłują wtargnąć, żołnierze pilnujący składu strzelają - padają cztery ofiary.
1912
Zakład powiększa się o tereny ze strony wschodniej sięgające do nowowytyczonej ulicy Nieporęckiej.
1913
Rozbudowa magazynu spirytusu.
1915
Wycofujący się Rosjanie wylewają – wprost na ulice – 10 mln litrów wódki. Po wysadzeniu przez nich mostu Kierbedzia i podwieszonego pod nim wodociągu, wody dostarczają prażanom studnie artezyjskie na terenie zakładu. Po zajęciu Warszawy przez Niemców zakład zostaje odbudowany przez Krajową Spółkę Gorzelniczą i rozpoczyna działalność pod nadzorem nowego okupanta.
1919
Państwowy Monopol Spirytusowy przejmuje zakłady, które przemianowano na Rektyfikację Spirytusu i Wytwórnię Wódek nr 1.
1924
Rok reformy walutowej Władysława Grabskiego. 14 kwietnia w dawnym domu służbowym (od strony ul. Markowskiej) pracę rozpoczyna Mennica Państwowa. Jednopiętrowy budynek powiększono i podwyższono do trzech pięter. Szacuje się, że do 1939 roku wybito tu 1,3 mld monet. Wyrabiano także pieczęcie, medale i odznaki. Pod koniec lat 30. warszawską mennicę uznawano za jeden z najnowocześniejszych tego typu obiektów w Europie.
Fot. IKC, Wyd. Prasowe Kraków / NAC
1927
Warszawskie Towarzystwo Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu przekształca się w Towarzystwo Warszawskie Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu Rektyfikacja Warszawska S.A. Do 1936 roku fima będzie dzierżawiona przez Państwowy Monopol Spirytusowy.
„W tych dniach dyrekcja państwowego monopolu spirytusowego, po długotrwałych próbach laboratoryjnych, wypuszcza na rynek wódkę Wyborowa mocy 45 proc. Wódka ta, potrójnie oczyszczona, nie zawiera prawie zupełnie tzw. fusli, będących najszkodliwszą dla zdrowia substancją w napojach wyskokowych” – anonsuje prasa.
1928
Rozpoczyna się produkcja ziemniaczanej wódki Luksusowej, najdroższej na rynku.
Górna i dolna część filtrów do sączenia wódki oraz rozlewanie / z księgi pamiątkowej '10 lat Odrodzonej'
1930
16 września wybucha strajk okupacyjny – przyczyną niskie płace.
1934
Zakład rozbudowano o magazyn wyrobów gotowych (od strony południowo-zachodniej).
1936
Towarzystwo Warszawskie Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu Rektyfikacja Warszawska S.A. zostaje wykupione przez Państwowy Monopol Spirytusowy z rąk prywatnych za 127 tys. zł. W asortymencie spirytus, wódki czyste i gatunkowe oraz denaturat.
1938
Firma nosi nazwę Rektyfikacja Warszawska – Polski Przemysł Wódczany S.A.
1939
We wrześniu wytwórnia doznaje poważnego uszczerbku. Podczas okupacji zakład działa pod komisarycznym zarządem niemieckim. Studnia artezyjska na terenie zakładu zostaje podłączona do sieci miejskiej.
kordegarda od ulicy Ząbkowskiej
1944
Wysadzono część zabudowań od strony Ząbkowskiej – magazyn butelek, fragment gmachu filtracji, część budynku mieszkalnego przy Ząbkowskiej 33. Poważnie uszkodzona została również Mennica. Większość wyposażenia zniszczono lub zrabowano.
Ewakuowane zakłady rozpoczynają działalność w Żyrardowie. Po powrocie do Warszawy i zabezpieczeniu ocalałego mienia przez grupę byłych pracowników, działalność odżywa. Pierwsza dzienna produkcja – 50 skrzynek wódki.
1946
Fabryka podlega Centralnemu Zarządowi Przemysłu Spirytusowego, używa tej nazwy. Odbudowa przebiega pospiesznie, a nowowznoszone budynki (odbudowane skrzydło gmachu filtracji oraz magazyn butelek) odbiegają poziomem architektury od zabudowań z przełomu XIX i XX wieku.
1947
Odbudowa zakończona. Od zakładu odłączono budynek mieszkalny przy Ząbkowskiej 33, przekształcając go w dom komunalny.
1951
22 lipca i nowa nazwa – Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego. Nadzór nad przedsiębiorstwem sprawuje minister przemysłu rolnego i spożywczego oraz Centralny Zarząd Przemysłu Spirytusowego. Celem działania WZPS jest oczyszczanie spirytusu, wyrób wódek czystych, gatunkowych i denaturatu.
1952
23 marca minister przemysłu rolnego i spożywczego wydaje zarządzenie w sprawie przejęcia pod przymusowy zarząd państwowy przez Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego Warszawskiej Fabryki Octu Spirytusowego „Monopol” Józef Komicz Sp. z.o.o (Warszawa ul. Różana 8/10). Znacjonalizowana wytwórnia Komicza działała od 1895 r.
1964
Nowa nazwa – Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego. To efekt przejęcia przez WZPS majątku Mazowieckich Zakładów Przemysłu Drożdżowego.
1966
Na WZPSiD składają się: wytwórnia wódek i denaturatu oraz rektyfikacja spirytusu w Warszawie przy Ząbkowskiej 27/31, wytwórnia wódek i laku w Siedlcach oraz fabryka drożdży i gliceryny w Józefowie k/Błonia.
Urzędowe poszerzenie asortymentu. Od tej pory zakres działania przedsiębiorstwa obejmuje: oczyszczanie spirytusu, wyrób wódek czystych i gatunkowych i denaturatu, wyrób drożdży piekarniczych prasowanych i drożdży paszowych suszonych, wyrób gliceryny i spirytusu oraz produkcję laku (ten ostatni będzie tu wytwarzany do 1968 roku).
1969
„Pamiętam te czasy, jak zacząłem już chodzić z dziewczyną, miałem 15 lat, zawsze na Białostocką chodziłem. I zawsze na spacerek, bo tam krzaczki takie, Koneser, a kiedyś były zakłady spirytusowe. I były od muru 2,5 metra mniej więcej trawniki, dopiero był chodnik. I zawsze, co idę z tą dziewczynką, miałem 15 lat, patrzę, flacha! Pyk! Przed nosem. Spirytus. Patrzę - punktualnie ósma. No nic, wziąłem, dałem ojcu, no i zacząłem bez przerwy o tej godzinie - ktoś nie odbierał po prostu. I robili na tej zasadzie, że nie wynosili, tylko na trawnik, to butelka wódki się nie zbiła. No i parę zebrałem" – Ryszard Osiński, rocznik 1954, wspomnienie z 2015 r. dla serwisu Praga Gada
1970
Zakończenie procesu rektyfikacji, o czym zaświadcza napis na bocznym skrzydle odpowiedniego budynku. Dym z kotłowni okazał się dla mieszkańców zbyt uciążliwy, nawet jak na standardy epoki schyłkowego Gomułki. Jednak produkcja wódki nie ustaje – spirytus przywozi się z innych gorzelni.
1973
Nowa nazwa – Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego „Polmos” (w skład weszło 17 zakładów z branży spirytusowej). W Warszawie roczna produkcja wódki czystej sięga 14 mln litrów, zatrudnienie – 1200 osób.
Brama od strony Ząbkowskiej, po 1976 roku, fot. Jerzy Woropiński
1987
90-lecie fabryki, o czym zaświadcza pamiątkowy medal.
1991
Nowa nazwa (decyzją z 31 grudnia 1990 r.) – Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego „Polmos” (wciąż przedsiębiorstwo państwowe). Przedmiot działania: produkcja wódek czystych i gatunkowych oraz denaturatu, eksport i import, działalność handlowa w tym usługowa.
1994
Jeszcze nowsza nazwa – Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”. Przedmiot działania bez zmian.
1998
W efekcie pogarszającej się sytuacji finansowej WWW „Koneser” trafia pod zarząd komisaryczny ustanowiony przez ministra rolnictwa i gospodarki żywnościowej.
2006
Zabudowania Konesera wystawiono na sprzedaż, cena wywoławcza 52 mln złotych. Całość kupuje firma BBI Development.
2007
Likwidacja fabryki.
2010
10 marca BBI Development (poprzez spółkę zależną) otrzymuje od prezydenta Warszawy prawomocną zgodę na budowę. Pierwszy etap obejmuje renowację i adaptację zabytkowego budynku biurowego (administracji) i kordegardy, stanowiącej jego część.
30 czerwca Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie stwierdza zakończenie postępowania upadłościowego przedsiębiorstwa państwowego Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”.
2011
4 lutego Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser” w upadłości likwidacyjnej zostaje wykreślona z Krajowego Rejestru Sądowego.
Fot. Danuta B. (1, 2, 4, 5, 7, 8) i Festung (3, 6). Licencja CC-BY-SA
2015
W zabytkowym Nowym Magazynie Spirytusu firma Google otwiera inkubator przedsiębiorczości pod nazwą Campus Warsaw.
Fot. Eileen MacAvery (1), Mariusz Cieszewski (2-4). Licencja CC-BY-SA
2017
Praga ma nowy plac – Konesera – nadany uchwałą Rady Miasta z 6 lipca. „Obiektowi miejskiemu – placowi zlokalizowanemu w Dzielnicy Praga-Północ m.st. Warszawy, w kwartale ulic: Ząbkowska, Markowska, Białostocka i Nieporęcka, nadaje się nazwę: Plac Konesera (nazwa skrócona: pl. Konesera)”.
2018
W budynku rektyfikacji spirytusu otwarto Muzeum Polskiej Wódki – prywatne przedsięwzięcie powiązane z przemysłem wódczanym.
źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Księga pamiątkowa „10 lat odrodzonej 1918-1928”, Kraków – Warszawa 1929
otwarcie: etykieta wódki Czystej