18 października 1881 roku na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj konny. Przetarg na budowę i obsługę połączeń wygrała założona w Brukseli spółka Sociéte Generale de Tramways – Tramways Varsoviens, zwana skrótowo Towarzystwem Belgijskim. Tramwaje konne pozostały w stolicy przez niemal trzy dekady. W tym czasie tramwaj elektryczny uruchomiono m.in. we Wrocławiu (1883 r.), Lwowie (1884 r.) i Gdańsku (1896 r.). W końcu i w Warszawie tramwaj jadący z prędkością 7 km/h okazał się niewystarczający.
1890
Miasto rozpoczyna pertraktacje z Towarzystwem Belgijskim. Temat – przebudowa i elektryfikacja sieci tramwajowej.
1898
Wobec fiaska negocjacji magistrat decyduje się na wykup tramwajów z rąk belgijskiego operatora. Umowę podpisano 14 lutego. W zamian za odstąpienie koncesji miasto zobowiązuje się do wypłacania Belgom 350 tys. rubli rocznie, aż do czasu jej planowego wygaśnięcia, czyli do roku 1916.
1903
Magistrat rozpoczyna prace nad projektem tramwaju elektrycznego. Przygotowanie dokumentacji powierzono firmie Siemens-Schuckert (powiązanej także z budową Elektrowni Warszawskiej na Powiślu). Dyskutowany jest m.in. pomysł korzystania z prądu dostarczanego przez Elektrownię Warszawską na Powiślu, jednak ostatecznie zapada decyzja o budowie odrębnej siłowni.
1905
16 lutego miasto podpisuje umowę na budowę tramwaju elektrycznego z dotychczasowym Zarządem Tramwajów (w skład tej grupy wchodzi magnateria i przemysłowcy). Ruszają prace nad budową elektrowni tramwajowej przy ulicy Przyokopowej. Lokalizacja wynika z bliskości stacji towarowej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, skąd będzie dostarczany węgiel. 29 lipca rozpisano konkurs na wykonawcę robót budowlanych.
Finał budowy / ze zbiorów Andrzeja Szymiczka / za: Tramwaje Warszawskie
1908
7 lutego elektrownia zostaje uruchomiona (choć całość prac budowlanych zakończy się w 1909 r.). Aparaturę rozdzielni i generatory do elektrowni dostarczyła firma Siemens-Schuckert. Zaczynają się próbne jazdy. Pierwszy tramwaj elektryczny wyjeżdża na ulice 26 marca, o godz. 9:35. Trasa: pl. Krasińskich – pl. Unii Lubelskiej, czyli późniejsza linia nr 3.
1910
Elektrownia zatrudnia 75 pracowników.
Fotografie z 'Przeglądu Technicznego' - widok zewnętrzny, kotłownia, hala maszyn, oddział pomp, sterownia
1916
Przy okazji majowego strajku pracowników tramwajowych Niemcy usuwają dotychczasowy zarząd firmy i – 25 maja – obejmują warszawskie tramwaje administracją przymusową. Nowa dyrekcja przekształca część taboru i infrastruktury na potrzeby wojsk okupacyjnych. Część wyposażenia trafia do Niemiec.
1917
13 kwietnia. Wybuch jednego z kotłów powoduje śmierć pracownika elektrowni, znaczne zniszczenia i 6-tygodniową przerwę w dostawach prądu i ruchu tramwajów. Do 21 maja komunikację zastępczą stanowią tramwaje konne. Zasilanie przywrócono dzięki prowizorycznej instalacji urządzeń sprowadzonych z elektrowni na Powiślu. Ostatecznie sześć starych kotłów zostaje zastąpionych czterema nowymi.
1918
Zakład zostaje upaństwowiony i przejęty przez Magistrat m.st. Warszawy.
1923
Powstaje nowe skrzydło budynku elektrowni, które pomieści m.in. szwajcarski turbozespół (generator) o mocy 2500kW i angielskie kotły. Zamonowano dodatkowe pompy, wykopano nowy podziemny zbiornik na wodę i nową studnię artezyjską.
1925
Dalsza rozbudowa. Zamówiono kolejny generator ze Szwajcarii (4000 kW).
1928
Elektrownia zaczyna pełnić rolę elektrociepłowni – para z kotłów ogrzewa nie tylko zakład, ale też budynek Dyrekcji Tramwajów Miejskich przy ul. Młynarskiej, budynek mieszkalny przy ul. Siedmiogrodzkiej i I Gimnazjum Miejskie (dziś liceum im. Sowińskiego). Koszty instalacji do rozprowadzenia pary zamortyzują się już po 4 latach.
1929
Działa już nie tylko nowy turbozespół, ale też nowa grupa kotłów i chłodnia wody. Studnię artezyjską z 1907 roku zastąpiono wydajniejszą. Jest też nowa szwedzka rozdzielnia prądu.
1930
Rusza trzeci etap prac. Rozbudowa kotłowni, montaż dwóch kolejnych kotłów – tym razem z poznańskiej fabryki Hipolita Cegielskiego. Budowa nowej pompowni – pompy kupiono w Stoczni Gdańskiej. Montaż kolejnego turbozespołu, identycznego z poprzednim (4000 kW). Łącznie elektrownia ma 10 kotłów i 5 turbozespołów o łącznej mocy 12,9 MW. Personel – 92 osoby.
1939
Wrześniowe bombardowania Luftwaffe niszczą m.in. dwa turbogeneratory.
1941
Odbudowana przez okupanta elektrownia działa z pełną mocą. Jak większość warszawskich zakładów – pod niemieckim zarządem komisarycznym.
1944
1 sierpnia grupa żołnierzy Kedywu odpiera ataki oddziałów niemieckiej żandarmerii i Wehrmachtu. Pracownicy elektrowni trwają na posterunku do 6 sierpnia – tego dnia wkraczają Niemcy i rozstrzelają załogę. Po upadku powstania zabudowania zostają zbombardowane, a ocalałe mury wysadzone.
1945
Elektrowna jest zniszczona w 90 proc. Zapada decyzja o odbudowie w formie elektrociepłowni. Budynek przekazano Stołecznemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej (SPEC). Sieć tramwajowa ma być zasilana z podstacji trakcyjnych przetwarzających prąd zmienny z sieci miejskiej na prąd stały.
Rok 1948. Fot. NAC
Lata 70. Fot. z albumu 'Warszawska Wola', 1974, red. Janusz Oleksiewicz
2003
W lipcu zapada decyzja o przeznaczeniu budynku nieczynnej elektrociepłowni na siedzibę Muzeum Powstania Warszawskiego – podejmuje ją prezydent Warszawy Lech Kaczyński. W sierpniu ogłoszono konkurs na koncepcję architektoniczną muzeum – wygrywa projekt autorstwa Wojciecha Obtułowicza.
fot. Muzeum Powstania Warszawskiego
2004
W kwietniu, po zdemontowaniu kotłów i innych ciężkich elementów, rozpoczynają się prace budowlane, prowadzone są na trzy zmiany. 31 lipca muzeum zostaje otwarte.
Fot. Roman Eugeniusz, Adrian Grycuk, CC-BY-SA
źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Polona
· Muzeum Powstania Warszawskiego
na otwarciu pocztówka sprzed 1914 roku