Gazownia Warszawska

27 grudnia 1856 roku w Warszawie rozbłysło oświetlenie gazowe. Dokładnie – 92 latarnie na placu Zamkowym, przy Krakowskim Przedmieściu, na Nowym Świecie i Książęcej, zasilane z gazowni przy ul. Ludnej. To wynik 25-letniej koncesji na budowę i eksploatację gazowni w stolicy, której magistrat udzielił Niemieckiemu Kontynentalnemu Towarzystwu Gazowemu w Dessau.

1888

Rosnące zapotrzebowanie na gaz powoduje konieczność uruchomienia drugiej w Warszawie gazowni. Powstaje przy ulicy Dworskiej – dziś Kasprzaka. Atutem nowej lokalizacji jest bliskość linii kolejowej i możliwość doprowadzenia bocznicy. Budowa trwała dwa lata – najwcześniej stanęły budynki aparatowni pomiarowej, odsiarczalni oraz nieistniejących już kotłowni i piecowni. Powstała też wieża ciśnień, po kilku latach zastąpiona wyższą. Od strony bocznicy kolejowej wzniesiono piętrową rotundę mieszczącą zbiornik gazu.

1889

Nowy zakład przejmuje ciężar produkcji gazowni na Ludnej. Wytwarza już niemal połowę warszawskiego gazu. Na planie widać maszynownię, piecownię, magazyny, budynek mieszkalny przy ul. Dworskiej i jeden (zachodni) zbiornik na gaz.

1892

Na terenie gazowni rusza fabryka chemiczna (amoniakalnia) przerabiająca smołę – dotychczas stanowiącą jedynie odpad z produkcji gazu.

1897

Po obu stronach bramy od strony ul. Dworskiej trwa budowa domów mieszkalnych. Niebawem, przed rokiem 1900, powstanie też kasyno pracownicze – drewniany budynek w stylu „górskim” (obiekt nie istnieje).

1900

Na planie gazowni widać już dwie rotundy mieszczące zbiorniki na gaz. Powstaje nowa wieża ciśnień.

1904

Polacy zaczynają pełnić stanowiska biurowe i techniczne. Do tej pory zajmowali je tylko Niemcy. Dobowa produkcja – 140 tys. metrów sześciennych.

1905

Strajki, które w lutym i marcu obejmują warszawski przemysł, przynoszą pracownikom gazowni 8-godzinny dzień pracy. Płaca, jak za dotychczasowe 12 godzin.

1909

W obu warszawskich gazowniach rozpoczyna się wymiana pieców. To zarazem zmiana technologii na znacznie wydajniejszą.

1912

Starsza z rotund mieszczących zbiorniki gazu zyskuje dwie dodatkowe kondygnacje.

1913

W zachodniej części wzniesiono dwie hale piecowni – wyróżniają się żelazną konstrukcją szkieletową. Stoi już także zakładowa elektrownia.

1914

Po wybuchu wojny niemieccy pracownicy zostają wywiezieni do Rosji. Zakład przekazano miastu i powołano polskie kierownictwo – pierwszym polskim dyrektorem jest Emil Świda, przemysłowiec, działacz społeczny, wiceprezydent Warszawy. Po wkroczeniu Niemców do Warszawy gazownia ponownie trafia w ręce Kontynentalnego Towarzystwa Gazowego w Dessau.

1917

Wybucha strajk głodowy, wywołany rozmiarem racji żywnościowych dla robotników. Część strajkujących osadzono w Cytadeli. Ostatecznie władze ugięły się pod żądaniami – aresztowanych zwolniono, racje zwiększono.

1918

Konflikt pomiędzy warszawskim magistratem a Kontynentalnym Towarzystwem Gazowym w Dessau. Chodzi m.in. o próbę podniesienia przez Niemców cen gazu ponad taryfy przewidziane w kontrakcie. Towarzystwo zawiesza działalność gazowni. Załoga wywozi na taczkach niemieckie kierownictwo i doprowadza do ponownego uruchomienia zakładu. Sprawa trafia do sądu, w gazowni ustanowiono zarząd komisaryczny.

1923

Rada Miejska występuje do polskiego sądu z wnioskiem o likwidację praw Niemieckiego Kontynentalnego Towarzystwa Gazowego w Dessau. W gazowni wyznaczono zarząd państwowy, a następnie, na mocy traktatu wersalskiego, przekazano ją miastu. W sąsiedztwie zbiorników na gaz powstają cztery parterowe domy mieszkalne dla robotników.

1925

Dopiero po dwóch latach zakład staje się własnością miasta i od tego czasu nosi miano Gazowni Miejskiej m.st. Warszawy.

1926

Po zaciągnięciu amerykańskiej pożyczki rozpoczyna się rozbudowa i modernizacja. Powstaną m.in. modernistyczny budynek benzolowni oraz zabudowania laboratorium i stacji doświadczalnej. Gazownictwo zaczyna przynosić miastu zyski. Długość sieci – 360 km.

1928

Gaz trafia do blisko 92 tys. warszawskich odbiorców – prywatnych i przemysłowych. A także do 6464 latarń. Powstaje m.in. gazociąg na Żoliborz.

1929

1 września. Niemieckie Kontynentalne Towarzystwo Gazowe w Dessau zrzeka się praw do warszawskiej gazowni.

1930

Gazownia na Ludnej kończy produkcję, a rozbudowa zakładu na Woli trwa. Powstaje m.in. nowa, znacznie wydajniejsza piecownia. Gaz trafia już do fabryki Wedla i do zakładów w Ursusie. Długość sieci – 458 km.

1932

Kryzys gospodarczy. Obniżka płac o 30 proc. doprowadza do strajku. Dwa tygodnie protestu nie przynoszą rezultatu.

1939

Gazownia zatrzymuje się w pierwszych dniach września. Bombardowania uszkodziły m.in. oba zbiorniki gazu. Spłonęły składy węgla i oleju, naftalenownia oraz budynki mieszkalne, w tym dom dyrekcji. 1 października do zakładu wkraczają Niemcy – niebawem wznawiają jego pracę. Załoga pozostaje polska.

1940

Polscy inżynierowie odbudowują jeden z wolskich zbiorników gazu.

1944

Udaje się odbudować drugi ze zbiorników gazu i fabrykę chemiczną. Po wybuchu powstania w zakładzie chroni się wielu mieszkańców i powstańców – dostają zaświadczenia o zatrudnieniu ze wsteczną datą. Po 22 września Niemcy zaczynają wywozić urządzenia i dewastować budynki. Teren zostaje zaminowany. Wciąż działa tu jednak łaźnia i komora dezynfekcyjna dla niemieckiego wojska, dlatego na miejscu pozostają pracownicy obsługujący kotłownię.

1945

6 marca – rusza pierwszy kocioł parowy w kotłowni. 25 czerwca – gaz trafia na Mokotów. 3 lipca – uroczyste otwarcie zakładu. 22 lipca – naprawiono 48 km rurociągów. Pod koniec roku naprawiona sieć mierzy 120 km.

1949

Dalsza odbudowa. Anglicy – producenci pieców działających tu od 1930 roku – nie chcą udostępnić planów urządzeń władzom komunistycznego państwa, zatem polscy inżynierowie muszą poradzić sobie sami. Udaje się.

1950

Formalna nacjonalizacja. Nowopowołane Zakłady Gazownictwa Okręgu Warszawskiego przejmują od władz stolicy Gazownię Miejską.

1967

Początek przygotowań zakładu i sieci do wprowadzenia naturalnego gazu ziemnego. Trzeba też przestawić urządzenia u 300 tys. odbiorców – proces potrwa ponad dekadę. Gazownia Warszawska wchodzi w skład utworzonego Mazowieckiego Okręgowego Zakładu Gazownictwa. To pierwsze z licznych przeobrażeń formalnych.

1970

Zakończenie produkcji gazu z węgla. Gaz miejski produkowany jest teraz z gazu ziemnego.

1975

Część zabudowań, w tym obie rotundy mieszczące zbiorniki gazu, trafia do wojewódzkiego rejestru zabytków.

1977

W budynku dawnej aparatowni otwarto Muzeum Gazownictwa.

Zdjęcia: Krzysztof Belczyński (1,2,5,6), Adrian Grycuk (3,4). Licencja CC-BY-SA

1978

17 września – ostateczne zakończenie produkcji gazu miejskiego. Warszawiacy korzystają tylko z gazu ziemnego.

1982

Mazowiecki Okręgowy Zakład Gazownictwa, a w nim m.in. Gazownia Warszawska, wchodzą w skład nowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej – Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa (PGNiG).

1990

Zgodnie ze zmienioną ustawą o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, grunty pozostające w zarządzie państwowych osób prawnych stają się przedmiotem użytkowania wieczystego tych osób, zaś budynki – ich własnością. Przedsiębiorstwo Państwowe PGNiG nie zarządza w tym dniu terenem, na którym stoją rotundy po zbiornikach gazu, zatem nie nabywa prawa użytkowania wieczystego do niego.

1991

Gmina Warszawa-Wola w imieniu Skarbu Państwa sprzedaje budynki po dawnych zbiornikach gazu (wraz z prawem użytkowania wieczystego gruntu) Fundacji Wystawa Warszawa Walczy 1939–1945. Kwota transakcji – nieco ponad 1,5 mld starych złotych (w przeliczeniu 151 tys. zł; po zastosowaniu 75-procentowej bonifikaty z tytułu wpisania rotund do rejestru zabytków). Fundacja planuje urządzić w rotundach ekspozycję związaną z wojennymi losami stolicy.

1996

Fundacja Wystawa Warszawa Walczy 1939–1945 odsprzedaje rotundy rodzinie pp. Biernackich. Nowi właściciele stawiają sobie za cel krzewienie kultury, w szczególności kultury technicznej, poprzez alternatywną edukację i działalność muzealno-wystawienniczą. W planach jest organizacja w jednej z rotund Muzeum i Panoramy Powstania Warszawskiego. Umowa zobowiązuje nowych właścicieli do udostępnienia miejsca w budynkach na wystawę planowaną przez poprzedniego właściciela – FWWW. PGNiG staje się jednoosobową spółką Skarbu Państwa.

1999

Sieć w okręgu warszawskim mierzy 18,6 tys. km. Gaz dociera do blisko 1,8 mln odbiorców.

2003

1 stycznia – od tej chwili Gazownia Warszawska jest oddziałem Mazowieckiej Spółki Gazownictwa (spółki-córki PGNiG). Majątek zakładu oszacowano na 546 mln zł.

2005

29 sierpnia – do wojewódzkiego rejestru zabytków trafiają pozostałe zabudowania gazowni.

2008

Cztery lata po otwarciu Muzeum Powstania Warszawskiego w dawnej Elektrowni Tramwajów Miejskich Fundacja Wystawa Warszawa Walczy 1939–1945 i rodzina Biernackich podpisują ugodę, na mocy której – po otrzymaniu odszkodowania – poprzedni właściciel zwalnia obecnego z obowiązku udostępnienia miejsca w rotundach.

2016

W kolejnej odsłonie wieloletniego sporu prawnego dzielnica Wola wzywa właściciela rotund do ich zwrotu. Zdaniem urzędników w budynkach nie prowadzono prac modernizacyjnych ani adaptacyjnych, choć taki obowiązek nakłada na użytkownika wieczystego akt notarialny. Biernaccy argumentują, że od lat dokonują remontów, mimo że umowy nie zobowiązują ich do tego. Poważniejsze prace wstrzymuje zaś sprzeciw mazowieckiego wojewódzkiego konserwatora zabytków wobec geodezyjnego podziału działki, na której stoją oba budynki.

2017

Warszawa występuje z pozwem przeciwko Fundacji Rodziny Biernackich o rozwiązanie prawa użytkowania wieczystego. Zasadniczo pozew dotyczy gruntu pod rotundami – budynki są własnością Fundacji. PGNiG wspiera pozew. „Obiekty te stanowią integralną część kompleksu dawnej Gazowni Warszawskiej. Jeżeli władze Dzielnicy Wola przejmą teren od obecnego użytkownika, będziemy zainteresowani podjęciem rozmów w sprawie ewentualnego uzyskania praw do nieruchomości.”

2019

Rozpoczyna się remont Muzeum Gazownictwa w budynku aparatowni.

2020

Właściciel – Fundacja Rodziny Biernackich – przeprowadza prace zabezpieczające w rotundach (d. obudowach zbiorników gazu). Uzupełniono m.in. braki w elewacji, z użyciem 96 tys. cegieł dostarczonych przez specjalistyczną cegielnię. W zaświadczeniach z lipca i września mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków potwierdza, że oba obiekty utrzymywane są w zgodzie z przepisami ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

2022

Muzeum Gazowni Warszawskiej otwiera się po modenizacji (i zmianie nazwy). Nowa ekspozycja nawiązuje do poprzedniej, z 1977 roku, bo część potężnych maszyn (jak sprężarka gazu miejskiego firmy Lilpop, Rau i Loewenstein czy ogromne bębny fabrycznych gazomierzy) siłą rzeczy pozostała na swoich miejscach. Nowa wystawa została jednak wzbogacona o liczne elementy interaktywne i, co ważne, oferuje teraz atrakcje również dla młodszych fanów starej techniki.

źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Polona
· Archiwum Państwowe w Warszawie
· PGNiG
· Muzeum Narodowe w Warszawie

Otwarcie: awers medalu okolicznościowego z 1976 roku

Scroll Up
Staramy się, aby na tej stronie nie było elementów śledzących użytkownika. Dalsze korzystanie oznacza zgodę na użycie cookies potrzebnych do jej funkcjonowania.
OK