Pierwsze piwo „od Haberbuscha” otwarto w Warszawie w połowie XIX wieku, ostatnie – już z Browarów Warszawskich – na początku wieku XXI. Dziś pozostało parę pofabrycznych budynków i obszerne piwnice. Ale od niedawna piwo znów się tu warzy.
1846
11 marca Błażej Haberbusch (piwowar) i Jan Henryk Klawe (majster piekarski i młynarski, właściciel piekarni przy ul. Marszałkowskiej) kupują na licytacji zadłużony browar przy ul. Krochmalnej 39 należący wcześniej m.in. do Ludwika Suchockiego. Konstanty Schiele (który wraz z Haberbuschem pracował wcześniej w małym browarze Schäffer i Glimpf, przy ul. Ciepłej) nie uczestniczył w licytacji.
W grudniu spółka Haberbusch, Schiele i Klawe rozpoczyna produkcję piwa. Trzej wspólnicy to Polacy wywodzący się z Niemiec. Z początku roczna produkcja sięga 20 tysięcy wiader (dawna rosyjska jednostka miary odpowiadająca nieco ponad 12 litrom).
1847
Błażej Haberbusch żeni się z córką wspólnika, Anną Marianną Klawe.
1850
Haberbusch, Klawe i Schiele kupują, także na licytacji Banku Polskiego, pobliski browar, znajdujący się wówczas pod adresem Krochmalna 45 / Wronia 19.
1851
Konstanty Schiele żeni się z córką wspólnika, Dorotą Karoliną Klawe (Jan Henryk Klawe pozostawił sześć córek i czterech synów).
1861
Konstanty Schiele staje się współwłaścicielem głównej części browaru po wykupieniu 4 tys. mkw. z sąsiedniej działki i przyłączeniu ich do działki przy Krochmalnej 39.
1865
73-letni Jan Henryk Klawe odchodzi ze spółki. Pozostali wspólnicy zobowiązują się wypłacić mu w kilku ratach 42 tys. rubli srebrem (w tym samym roku „Kurjer Warszawski” opublikował ofertę pracy dla wiejskiego lekarza za 150 rubli srebrem rocznie).
1876
Jesteśmy w epoce pary. W browarze wprowadzono motor – lokomobilę w sile 6 koni do pompowania wody i śrutowania (rozdrabniania) słodu. W tym samym roku roku wybudowano trzypiętrową słodownię, przerabiającą rocznie do 12 tysięcy korcy jęczmienia (miara objętości towarów sypkich, różna w zależności od okresu i regionu. Od XVIII w. korzec warszawski skarbowy równał się 120,6 l. W Królestwie Polskim istniał korzec nowopolski – 128 litrów).
1877
Błażej Haberbusch przepisuje (oficjalnie sprzedaje) swoje udziały w firmie na najstarszego syna Karola. Następnie Karol odsprzedaje połowę z nich młodszemu bratu, Henrykowi, który także jest kształconym piwowarem.
1879
Browar produkuje 110 tys. wiader piwa rocznie o wartości 115 tys. rubli. Zatrudnienie – 38 robotników.
1884
Kolejne modernizacje. Objęły m.in. budynek należący pierwotnie do zlicytowanego browaru Suchockiego, zbudowany około roku 1827. Po nadbudowie i przekształceniu elewacji znalazło się w nim laboratorium badawcze. „Wystawiono Browar według najnowszych wynalazków i ulepszeń na tem polu, jako też fermentacyę i lodownię, również powiększono słodownię do produkcyi 20-tu tysięcy korcy jęczmienia. Wszystkie oddziały fabryki są poruszane siłą parową stałej maszyny o sile 20-tu koni” – czytamy w Katalogu do wystawy rolniczo-przemysłowej w Warszawie (1885 r.).
Konstanty Schiele idzie w ślady wspólnika i odsprzedaje swoje udziały dwóm starszym synom – Feliksowi i Kazimierzowi.
1891
Przy ulicy Grzybowskiej staje istniejąca do dziś willa – dom Feliksa i Kazimierza Schielów. Dwukondygnacyjny budynek wzniesiono na planie prostokąta, jest kryty czterospadowym dachem.
1893
W firmie działają dwie maszyny parowe o łącznej mocy 50 KM. Browar wytwarza 250 tys. wiader piwa rocznie. Zatrudnienie – 60 robotników.
1899
Karol Haberbusch, pełniący rolę prezesa firmy, doprowadza do utworzenia spółki akcyjnej pod nazwą Towarzystwo Akcyjne Browaru Parowego i Fabryki Sztucznego Lodu pod firmą „Haberbusch i Schiele” z kapitałem 1,5 mln rubli. Do zarządu wchodzą udziałowcy spoza rodziny.
Dziedziniec browaru, fot. Allgemeine Brauer und Hopfen Zeitung, za: Browary Mazowsza
1905
W styczniu i lutym na fali rozruchów robotniczych protestują niemal wszyscy pracownicy browaru – 170 osób. Głównym postulatem strajkujących jest skrócenie czasu pracy do 8 godzin. Doszło do porozumienia – czas pracy skrócono do 9 godz., płace podwyższono o 3 – 10 proc.
1 i 3 maja dochodzi do jeszcze jednego strajku, tym razem na tle politycznym.
1906
Latem strajkują wszystkie browary warszawskie. Strajkujący wracają z tarczą – dniówkę robotnika podniesiono do 70 kopiejek, czeladnicy dostali podwyżki o 10-20 proc.
Roczna sprzedaż sięga 800 tys. wiader, w tym 8 mln butelek – informuje tygodnik „Świat”.
Zwózka jęczmienia na słód, Sala maszyn parowych i oziębiaczy, Warzelnia / fot. Tygodnik 'Świat'
1907
Przejęcie Browaru Parowego Towarzystwa Akcyjnego Władysław Kijok i Spółka (ul. Żelazna, róg Grzybowskiej). Browar Kijoka założony w 1870 stał się pierwszym browarem parowym w stolicy. Zgodnie z Księgą adresową przemysłu w Królestwie Polskim firma W. Kijok i Spółka zatrudniała 120-150 robotników, roczny obrót szacowano na 600 tys. rubli przy kapitale zakładowym 650 tys. rubli. Był i motor elektryczno-parowy o sile 350 koni. W czasie wojny ta część zabudowań uległa zniszczeniu.
1910
W Warszawie sprzedano 9 mln butelek piwa od Haberbuscha i Schielego. Łączna sprzedaż sięgnęła 1,2 mln wiader – donosi „Świat”.
1911
Na terenie browaru staje 65-metrowy komin.
Czyszczenie i napełnianie butelek, fot. tygodnik 'Świat'
1913
Apogeum. Roczna produkcja sięga 1,8 mln wiader. Zatrudnienie 220 osób.
1914
Władze carskie zabraniają produkcji piwa. Pod koniec roku wyrażają zgodę na wytwarzanie bezalkoholowego napoju ze słodu.
1915
Po zajęciu Warszawy władze niemieckie zezwalają na warzenie piwa. Powstaje słabe (procentowo) piwo Amata, wieść niesie o nieoficjalnej produkcji mocniejszego napoju pod tą samą nazwą. Jednak ludność jest biedna, więc popyt niewielki.
1919
Połączenie z browarem Korona, browarem Edward Reych i Synowie, browarem Karola Machlejda i browarem Seweryna Junga. Zakład nosi teraz nazwę Zjednoczone Browary Warszawskie pod firmą Haberbusch i Schiele. Powstała firma zdolna wyprodukować 180 tysięcy hl piwa rocznie. Spółka dysponuje zabudowanymi nieruchomościami w Warszawie, Białymstoku, Kaliszu i Łodzi. Tabor składa się z 30 wagonów chłodni, 25 samochodów ciężarowych i około 100 koni.
Kartka pocztowa
1925
Obok działów piwowarskiego i napojów gazowanych otwarto Fabrykę Wódek i Likierów (ul. Ceglana 4, dziś Pereca).
1928
Na ul. Sowińskiego powstaje zakładowa bocznica kolejowa i magazyny. Założono też jednostkę straży pożarnej.
1929
Rozlano 200 tys. hektolitrów piwa.
1932
W listopadzie wali się ściana browaru, w katastrofie ginie 21 osób.
Miejsce katastrofy i akcja ratunkowa / Fot. prasowe: Światowid, Na szerokim świecie, IKC/NAC
1934
Dyrektor browaru Henryk Oppenheim zostaje uznany za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci ofiar oraz uszkodzenia ciała kilkunastu innych osób. Sąd wymierza mu karę 1,5 roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na trzy lata.
1936
Z opisu zdjęcia autorstwa Mariana Fuksa: Mistinguett (Jeanne Bourgeois; francuska aktorka i piosenkarka, jedna z najlepiej opłacanych artystek rozrywkowych swoich czasów), reklamująca firmę produkującą piwo „Haberbusch i Schiele”. Mistinguett przyjechała wówczas do Polski na występy. Przy bliższych oględzinach fotografii widać, że nie zdecydowała się na otwarcie butelki.
Fot. Marian Fuks / IKC / NAC
1939
Efektem wrześniowych bombardowań są m.in. zniszczenia w kotłowni. Jednocześnie studnie głębinowe zakładu zasilają uszkodzoną sieć miejską, W budynku słodowni schronienie znajduje 500 uciekinierów z zachodniej części kraju. W październiku okupant wyznacza browarom komisarza, spółka kontynuuje produkcję pod dotychczasowym zarządem. Ustalono ceny piw i lemoniad, określono wysokość produkcji, a także zabroniono podwyższania pensji i stawek. Jedynie niewielka część produkcji trafia na rynek polski, większość kierowana jest do hurtowników w Generalnym Gubernatorstwie.
1940
Mur browaru przylega do getta. Dyrektor Aleksander Schiele wraz z żoną Zofią, zaangażowani w pomoc Żydom (ukrywanie, dostarczanie żywności, nielegalny przerzut), zostaną pośmiertnie – w 2015 roku – wyróżnieni medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznawanym przez izraelski instytut Yad Vashem.
1943
Niemcy zatrzymują Aleksandra Schielego i jego 19-letniego syna Jerzego. Zostają osadzeni w więzieniu na Pawiaku, są brutalnie przesłuchiwani. Aleksandra wypuszczono, Jerzego rozstrzelano – Gestapo uznało, że działał w konspiracji.
Lata 30. Zofia (druga z lewej) i Aleksander Schiele z dziećmi Julittą i Jerzym w salonie domu w al. Róż 5. Towarzyszy guwernantka Irene.
1944
Nocą z 2 na 3 sierpnia zakład zajmują żołnierze batalionu „Chrobry I”. Zapasy jęczmienia wydawane są ludności cywilnej i wojsku. W piwnicach składuje się zapasy broni i amunicji. W czasie powstania płonie część budynków browaru, a po kapitulacji Niemcy ograbiają go z ocalałych urządzeń i podpalają. Stopień zniszczenia fabryki oceniono na 70 proc.
1946
Zgodnie ustawą z 3 stycznia o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej browar upaństwowiono. W myśl art 3.1. „za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w następujących gałęziach gospodarki narodowej: (…) browary o zdolności produkcyjnej powyżej 15.000 hl rocznie”
1950
Debata nad sensem odbudowy browaru z udziałem m.in. Ministerstwa Przemysłu Rolnego i Spożywczego, Naczelnej Rady Odbudowy Stolicy i Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego kończy się decyzją: odbudujemy.
1955
Z linii produkcyjnej zjeżdżają pierwsze butelki piwa. Asortyment ogranicza się do jasnego pełnego i ciemnego słodowego.
Nacinanie datowników etykiet, Źródło: Browary Mazowsza
1968
W skład Warszawskich Zakładów Piwowarskich wchodzą browary w Ciechanowie, Ciechomicach, Płocku i Wyszkowie
1970
Na rynek trafiają pierwsze butelki piwa „Królewskie”.
1972
19 lipca z linii produkcyjnej zjeżdżają pierwsze w Polsce butelki licencyjnej Coca-Coli. Popyt jest szalony – w warszawskim Supersamie i Sezamie w ciągu godziny sprzedano 240 skrzynek po 24 butelki.
1992
Firmę sprywatyzowano i przekształcono w spółkę pracowniczą Browary Warszawskie S.A., która następnie przejęła mienie Skarbu Państwa w odpłatne użytkowanie.
1997
Nowa nazwa – Browary Warszawskie „Królewskie” S.A.
2001
Austriacki koncern Brau Union AG przejmuje, za zgodą MSWiA, udziały w firmie stając się inwestorem strategicznym.
2004
Walne zgromadzenie wspólników Brau Union Polska podejmuje decyzję o wycofaniu się z Polski. Jednocześnie zapada decyzja o zakończeniu produkcji w Browarach Warszawskich, od tej pory „Królewskie” będzie produkowane w Warce (to efekt wcześniejszego przejęcia Brau Union AG przez Heineken N.V. Holenderski koncern jest właścicielem Grupy Żywiec S.A i pod tym szyldem prowadzi w Polsce interesy). Termin opuszczenia siedziby Browarów Warszawskich upływa 15 lipca. Pracę traci 250 osób.
2005
Heineken sprzedaje opuszczone budynki spółce GP-Investments należącej do hiszpańskiego właściciela. Cena ok. 170 mln zł. Nowy gospodarz planuje budowę osiedla z trzema 35-piętrowymi i trzema 16-piętrowymi blokami. Popada jednak w kłopoty finansowe.
2014
Teren – za 45 mln euro – kupuje kielecki deweloper Echo Investment.
Fot. Huragan Tucznik
2017
Inwestor otrzymuje pozwolenie na budowę pierwszego biurowca na terenie Browarów. W planach zabudowa biurowo-mieszkaniowa. W zabytkowych budynkach gastronomia i rozrywka.
2018
W ogłoszonym przez inwestora plebiscycie mieszkańcy wybierają nazwę alejki, która zostanie poprowadzona wewnątrz nowych Browarów. 41 procent spośród blisko 1100 głosów pada na propozycję „Haberbuscha i Schielego”.
2020
19 listopada. Zgodnie z uchwałą Rady Warszawy drodze zlokalizowanej pomiędzy ulicami Krochmalną i Grzybowską, równolegle do ulicy Wroniej po jej wschodniej stronie, nadaje się nazwę: ulica Haberbuscha i Schielego. Nowa ulica mierzy 135 metrów.
fot. Browary Warszawskie
źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Polona
· Biblioteka Cyfrowa UW
· Archiwum Akt Nowych
· BrowaryMazowsza.pl
· Browary Warszawskie
Otwarcie: otwieracz, gadżet reklamowy