W 1851 roku car Mikołaj I wydał polecenie zbudowania w Warszawie wodociągu. Projekt, a później kierownictwo robót powierzono Henrykowi Marconiemu. Prace ruszyły w roku 1852, urządzenia uruchomiono trzy lata później. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na filtry powolne u zbiegu ulic Dobrej i Karowej. Stąd pompowano ją do, zachowanego do dziś, zbiornika w Ogrodzie Saskim, a następnie rozprowadzano żeliwnymi rurami. Wodociąg Marconiego nie zaspokajał jednak potrzeb rozwijającego się miasta, a pochodząca z niego woda nie zawsze była czysta. Od 1869 roku, na Pradze, działał także niewielki wodociąg zaprojektowany przez Alfonsa Grotowskiego, który dostarczał niefiltrowanej wody z Wisły. Nasilają się głosy za poprawą zaopatrzenia miasta w wodę.
1876
W marcu warszawski magistrat podpisuje z biurem Williama Lindleya (ojca) umowę na projekt wodociągów i kanalizacji. Inicjatorem ich budowy jest pełniący obowiązki prezydenta Warszawy Sokrates Starynkiewicz. Wybór angielskiego inżyniera rekomenduje Alfons Grotowski, przewodniczący komisji ds. modernizacji warszawskich wodociągów.
1878
15 maja William Lindley przesyła projekt kanalizacji, 18 czerwca – projekt wodociągów.
1879
Przetłumaczony tekst projektów (w nakładzie 1000 egz.) trafia do warszawskich gazet. Rozpoczyna się publiczna dyskusja, co należy uznać za wyjątek w praktyce sprawowania carskiej władzy.
William Lindley przechodzi na emeryturę. Zarządzanie firmą przejmuje najstarszy syn William Heerlein (na zdj.), który będzie nadzorował nie tylko prace w Warszawie. Opracował też projekty systemów wodno-kanalizacyjnych dla Łodzi i Radomia.
1880
Projekty Lindleyów zostają zatwierdzone przez Komitet Techniczno – Budowlany Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu.
W kończącym się pięcioleciu roczna śmiertelność w mieście wynosi 41,5/1000 mieszkańców. Ścieki zrzucane są do Wisły w 11 punktach – w pobliżu niektórych woda czerpana jest przez istniejący wodociąg, zbudowany w latach 1852–55 pod kierunkiem Henryka Marconiego.
1881
21 kwietnia. Najjaśniejszy Pan (car Aleksander II) raczył zatwierdzić projekt wodociągów i kanalizacji dla Warszawy zgodnie z postanowieniem i wnioskiem komitetu do spraw Królestwa – donosi prasa.
W myśl podpisanej w lipcu umowy Zarząd Miejski zobowiązuje się wypłacić Lindleyom 2000 funtów netto rocznie za wykonanie planów i nadzór nad budową. Kontrakt zawarto na 5 lat z możliwością przedłużenia. Prace zaplanowane do 1887 roku mają kosztować 2 mln rubli. W umowie zaznaczono wyraźnie, że wszelkie prace w Warszawie będzie nadzorować W.H. Lindley, mimo to pojawiają się zarzuty, że syn został głównym inżynierem jedynie na skutek usunięcia się ojca. W. H. Lindleya broni Sokrates Starynkiewicz.
1882
Rozpoczęcie prac budowlanych opóźnia się. Jednym z kilku powodów jest powódź na Menie, wymagająca obecności Lindleyów we Frankfurcie, gdzie działają projektowane przez nich urządzenia. W Warszawie dyskutuje się tymczasem nad wyśrubowaną jakością rur i cegieł, jakich oczekuje Lindley.
1883
Rozpoczyna się budowa Zespołu Stacji Filtrów w kwartale ograniczonym dzisiejszymi ulicami Koszykową, Krzywickiego (wówczas Suchą), nowowytyczoną Filtrową i Raszyńską. Woda będzie dochodzić tu trzema rurami ze Stacji Pomp Rzecznych budowanej na czerniakowskim brzegu Wisły. Rusza budowa krytych osadników wody surowej (potrwa do 1903 r.) – w czasie powolnego przepływu wody przez osadnik zanieczyszczenia opadają na dno zbiornika. Rozpoczynają się też prace przy budowie podziemnych filtrów powolnych (potrwają do 1926 r.) – woda przepływa w nich przez filtracyjną warstwę piasku o różnych grubościach. Zaplanowano 36 filtrów w 6 grupach.
Fot. Konrad Brandel
1884
Miasto emituje obligacje na 1,35 mln rubli – mają pomóc w sfinansowaniu pierwszego etapu budowy. Przynoszą 1,2 mln rubli przychodu, co w połączeniu z kapitałem zapasowym Miasta – 800 tys. rubli – daje 2 miliony, zgodnie z wyceną początkowej fazy prac, przedstawioną przez Lindleya.
1885
Rusza budowa podziemnych zbiorników wody czystej (powstanie 6 zbiorników, budowa potrwa do 1908 r.). W budowie jest także 40-metrowa wieża ciśnień (ukończona w 1886 r., użytkowana do 1924 r.). W chwili oddania będzie najwyższą budowlą w mieście.
Druga seria obligacji miejskich – zdobyte w ten sposób pieniądze pozwolą na kontynuowanie budowy wodociągów. Takich pożyczek będzie łącznie sześć (w tym jedna rozłożona na dwie emisje). Ostatnia w 1903 roku.
1886
3 sierpnia (czasem pojawia się błędna data 3 lipca) do warszawiaków płynie przefiltrowana woda. Działa już jedna grupa filtrów powolnych, jeden zbiornik wody czystej, jedna hala pomp i wieża ciśnień. Cztery główne kanały będą wiodły w stronę placu Bankowego, placu Trzech Krzyży, ulic Żelaznej i Okopowej.
1887
Rusza budowa drugiego z sześciu zestawów filtrów powolnych.
Budowa filtrów powolnych
1895
Woda ze Stacji Filtrów dociera już do 3830 domów. To pierwszy rok, w którym dochody z wodociągu i kanalizacji przewyższają koszty jego utrzymania.
1896
1 września. Dzięki rurze zawieszonej pod mostem Kierbedzia czysta woda płynie na Pragę.
1900
Miasto liczy 686 tys. mieszkańców. Sieć wodociągowa mierzy 234 km. Wodociąg dociera do 93 proc. mieszkań lewobrzeżnej Warszawy, kanalizację ma 82 proc. Różnica wynika stąd, że podłączenia wodociągowe rozpoczęto wcześniej, ponadto można tu przejściowo wykorzystać instalacje wodociągu Marconiego.
1907
W pobliżu wieży ciśnień odsłonięto popiersie Sokratesa Starynkiewicza autorstwa Jana Woydygi.
1910
Warszawa liczy 781 tys. mieszkańców. Długość sieci wodociągowej osiąga 273 km. Roczna śmiertelność spada do 19,3/1000 osób.
1915
5 sierpnia. Wycofujące się z Warszawy wojska rosyjskie wysadzają środkowe przęsła mostu Kierbedzia niszcząc przewody, którymi przesyłano wodę do prawobrzeżnej części miasta. Do sieci praskiej zaczyna płynąć woda z czterech studzien artezyjskich znajdujących się na terenie Warszawskiego Towarzystwa Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu przy ul. Ząbkowskiej. Dostawy wody ze Stacji Filtrów wznowiono 30 września, po podwieszeniu przewodu na rusztowaniach odbudowywanego mostu.
1917
30 grudnia w Londynie umiera William Heerlein Lindley.
1924
Początki elektryfikacji Stacji. Szwajcarskie silniki i elektropompy zastępują brytyjskie pompy parowe.
Z połączenia miejskich wydziałów zajmujących się budową i eksploatacją systemu powstaje przedsiębiorstwo Wodociągi i Kanalizacja. Pierwszym dyrektorem jest inż. Edward Szenfeld.
1926
Oddanie ostatniej, VI grupy filtrów powolnych. Ta część planu W. H. Lindleya zostaje wypełniona.
1929
1 września zaczyna obowiązywać przymus wodociągowy. Nie ma rady – trzeba się podłączyć.
1930
Kolejne motopompy – tym razem szwedzkie – dopełniają elektryfikacji Stacji Filtrów.
Woda opuszczająca Stację jest teraz chlorowana.
W ciągu minionych 6 lat łączna długość warszawskiej sieci wodociągowej powiększyła się o ponad jedną czwartą. Mierzy 470 km. Podłączonych – 8877 z 12592 nieruchomości.
1933
Prezydent Ignacy Mościcki uroczyście uruchamia Zakład Filtrów Pospiesznych. Ich technologia – na licencji kanadyjskiej – umożliwia wstępną i, zgodnie z nazwą, szybką filtrację wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych. Budowa trwała cztery lata.
Zakład filtrów pospiesznych / NAC
1939
25 września. Po nalotach Stacja Filtrów przerywa pracę. Wznawia ją 4 października. Usunięcie wszystkich zniszczeń potrwa blisko dwa lata.
październik, Stacja Filtrów po bombardowaniu. źródło 'Der Luftkrieg in Polen', Berlin 1941. Za fotopolska.eu
1944
22 września, po zbombardowaniu Stacji Pomp Rzecznych przy Czerniakowskiej, rozpoczyna się druga i ostatnia w historii przerwa w pracy wodociągów. Wycofujące się wojska niemieckie rabują część wyposażenia filtrów i pompowni.
1945
29 maja. Instalacje ruszają ponownie.
1949
Lipiec. Uruchomienie odbudowanego Zakładu Filtrów Pospiesznych.
1951
22 stycznia. Przedsiębiorstwo Wodociągi i Kanalizacja zostaje przekształcone w państwowe Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie.
1965
Zespół Stacji Filtrów i Stacja Pomp Rzecznych stają się Zakładem Wodociągu Centralnego.
1966
Pod koniec roku rusza budowa „drugiego ciągu technologicznego”, który – dzięki urządzeniom na francuskiej licencji – przyspieszy i poprawi proces filtracji.
1971
Ruszają pierwsze maszyny drugiego ciągu technologicznego (inwestycja nie jest jeszcze ukończona). Budynek, w którym mieszczą się nowe urządzenia, wzniesiono na miejscu dwóch osadników wody surowej.
1973
1 marca. Do rejestru zabytków wpisano m.in. hale filtrów powolnych i wieżę ciśnień.
1975
Premiera pierwszego odcinka serialu „Czterdziestolatek”. Żona tytułowego bohatera, inż. Magda Karwowska, pracuje w laboratorium Zakładu Filtrów Pospiesznych.
1986
Przy okazji poszerzania Raszyńskiej teren Stacji zostaje nieznacznie zmniejszony od strony zachodniej.
1996
Rekonstrukcja zaginionego po drugiej wojnie pomnika Sokratesa Starynkiewicza. Popiersie stoi nieopodal wieży ciśnień.
fot. Krzysztof Belczyński CC-BY
2003
1 stycznia. Przedsiębiorstwo komunalne zostaje przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną, której akcjonariuszem jest miasto stołeczne Warszawa.
2008
26 marca. Wpis do Mazowieckiego Wojewódzkiego Rejestru Zabytków uzupełniono m.in. o kolejne hale filtrów powolnych, budynki maszynowni, Zakład Filtrów Pospiesznych oraz zbiorniki wody surowej i czystej.
Hala Filtrów Powolnych, fot. Robert Parma CC BY-SA 3.0
2010
Po czerech latach budowy oddano stację ozonowania pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Jednym z efektów jej działania jest obniżenie dawki dwutlenku chloru, a zatem poprawa jakości, w tym smaku i zapachu, wody. Forma nowych budynków nawiązuje do obiektów z XIX-wieku (cegła klinkierowa, piaskowiec, stylizacja ornamentów), płaskorzeźby odwołują się zaś do reliefów w stylu art déco z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych. Inwestycję współfinansuje Unia Europejska – koszt całości sięgnął 59 mln euro (z tego ponad 36 mln euro z funduszy europejskich). W wyniku konkursu nowa stacja otrzymuje nazwę „Socrates”.
2012
18 stycznia. Mocą rozporządzenia prezydenta RP Zespół Stacji Filtrów uznano za pomnik historii. To jedna z form ochrony zabytków w Polsce, określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Zakład Filtrów Pospiesznych, budynek techniczny nr 2 i wnętrze wieży ciśnień / fot. Adrian Grycuk CC BY-SA 3.0 pl
źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Polona
· Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa