Elektrownia na Powiślu dostarczała Warszawie prądu przez blisko sto lat. W roku 2004 budynki wpisano do rejestru zabytków, jako cenny dokument rozwoju przemysłu warszawskiego i znaczący element współczesnego krajobrazu dzielnicy.
1897
William Heerlein Lindley (1853-1917) przedstawia projekt miejskiej elektrowni zlokalizowanej przy ul. Dobrej. Magistrat, który początkowo przyjmuje koncepcję, ostatecznie odrzuca plan (chociaż podobna elektrownia projektu Lindleya i Oskara von Millera działa od 1895 r. we Frankfurcie n. Menem). Podobnie rzecz się ma z kolejnym projektem Lindleya, zgłoszonym kilkanaście miesięcy później. Brak funduszy skłania władze miasta do sprzedaży koncesji na budowę elektrowni, zamiast finansowania inwestycji komunalnej.
1902
11 stycznia Rosyjskie Towarzystwo Elektryczne Schuckert i S-ka podpisuje z magistratem umowę na wyłączność dostaw energii elektrycznej w granicach Warszawy. Kontrakt zakłada budowę elektrowni wraz z siecią energetyczną oraz ich utrzymanie przez 35 lat. Przedsięwzięcie realizuje Towarzystwo Elektryczności w Warszawie Spółka Akcyjna (Compagnie d’Electricite de Varsovie Societe Anonyme) z siedzibą w Paryżu, powołane przez RTE Schuckert i S-ka. Za francuskim szyldem kryją się niemieckie pieniądze.
1904
7 listopada Elektrownia Warszawska rozpoczyna działalność. Jej projekt jest zbliżony do założeń przedstawionych kilka lat wcześniej przez Lindleya.
plan miasta, ok. 1905 r.
1906
Wprowadzenie elektrycznego oświetlenia ulic. W pierwszym roku zainstalowano 144 latarnie elektryczne (gazowych było wówczas blisko 8200).
1908
Łączna długość sieci energetycznej w mieście sięga 30 km.
pocztówka, ok. 1910 r.
1915
W wyniku sporu pomiędzy Towarzystwem Elektryczności SA a Urzędem Miasta o niewypełnienie warunków koncesji (ucieczka francuskiego koncesjonariusza) elektrownia zostaje podporządkowana magistratowi.
1916
Po inwazji władze niemieckie ustanawiają w zakładzie przymusowy zarząd wojskowy, a później cywilny.
1918
Do czasu powrotu zarządu Towarzystwa Elektryczności, władze RP ustanawiają w elektrowni zarząd państwowy. Po latach ujawni się wątek sensacyjny – dwaj pierwsi zarządcy, pp. Opęchowski i Kobyliński ściśle i, rzecz jasna, potajemnie współpracują z Francuzami, przedkładając interes koncesjonariusza ponad interes miasta.
25 listopada, wraz z pracownikami innych przedsiębiorstw miejskich, miejscowi robotnicy przystępują do strajku w walce o podwyżkę.
1923
Nowa bocznica kolejowa biegnąca od Dworca Gdańskiego wzdłuż bulwarów wiślanych zapewnia dostawy węgla.
1924
Po latach zwłoki (spowodowanej m.in. słabością gospodarczą Polski i niepewnością zysków) Towarzystwo Elektryczności SA ponownie przejmuje zarząd nad zakładem. W minionym czteroleciu liczba czynnych liczników energii wzrosła z 35 do 69 tysięcy.
1925
Modernizacja. 50-metrowy komin z 1904 roku zastąpiono niewielkimi kominami na dachu kotłowni.
1933
Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, do którego zwróciło się Towarzystwo Elektryczności, orzeka przedłużenie francuskiej koncesji do 1 stycznia 1957 r. Przyznaje też Towarzystwu odszkodowanie blisko 4,9 mln rubli w złocie z tytułu niesłusznego obniżenia ceny prądu przez miasto w latach 1927-33. Gwałtowne protesty władz Warszawy.
1934
W grudniu Zarząd Miejski występuje z powództwem cywilnym o rozwiązanie umowy koncesyjnej z winy koncesjonariusza. Zarzuca Francuzom m.in. samowolne porzucenie przedsiębiorstwa w lipcu 1915 roku i rozmyślne nieobejmowanie go aż do listopada 1924 r., pobieranie nadmiernie wygórowanych taryf oraz świadome prowadzenie nieprawidłowej księgowości.
1935
Do tej pory płace w elektrowni były atrakcyjne – pracownicy fizyczni zarabiają od 180 do 600 zł, pracownicy umysłowi 300-800 zł. Obecnie zakład jest pod przejściowym zarządem przymusowym (rezultat sporu pomiędzy miastem a Towarzystwem Elektryczności). W latach 1935-37 robotnicy stołecznych przedsiębiorstw strajkują po obniżkach świadczeń dokonanych przez Stefana Starzyńskiego, komisarycznego prezydenta Warszawy.
Hala maszyn, źródło: Elektrownia Warszawska. Krótki opis techniczny
1936
Elektrownia raz jeszcze przechodzi na własność miasta, na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie. Inicjatorem sprawy sądowej jest prezydent stolicy Stefan Starzyński, który uważa, że Towarzystwo Elektryczności nie wywiązuje się z umowy.
1937
Początek dwuletniej modernizacji. Montaż turbozespołu o mocy 32 MW, rozbiórka 80-metrowego komina wzniesionego w 1910 roku. Zatrudnienie – 1765 osób, w tym 969 robotników.
1938
Liczba abonentów sięga już 280 tysięcy. Czteroletni plan rozwoju stolicy przewiduje budowę nowej elektrowni parowej na Żeraniu.
Czesław Olszewski / Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy
1939
We wrześniu budynki elektrowni zostają poważnie uszkodzone (szczególnie dotkliwe okazuje się bombardowanie z 23 września). Odtworzono je prowizorycznie na potrzeby dalszej produkcji prądu dla miasta. Niemcy obejmują elektrownię nadzorem wojskowym, a następnie cywilnym, utrzymując polską dyrekcję. Straty z września oszacowano na 19,5 mln zł (16 proc. majątku).
1942
Naczelnym dyrektorem zostaje Stanisław Skibniewski pseudonim „Cubryna”, późniejszy dowódca miejscowego zgrupowania AK.
1944
1 sierpnia wieczorem powstańcy zaczynają zajmować teren elektrowni. Opuszczają ją, po walkach, 4-5 września.
1944, Fot. NAC
styczeń 1945
1945
25 kwietnia, po odbudowie (przy pomocy fachowców z Elektrowni Łódzkiej oraz specjalnej sowieckiej misji wojskowej) i powiększeniu w kierunku północnym, elektrownia wznawia produkcję prądu. Do 6 września uruchomiono cztery generatory. Pod koniec roku pracuje tu 2450 osób.
1953
Elektrownię dostosowano do produkcji ciepła na potrzeby ogrzewania budynków. Staje się elektrociepłownią.
1955
Specjalnie dla obsługi nowobudowanego Pałacu Kultury uruchomiono duży człon ciepłowniczy.
1958, fot. Stefan Rassalski / NAC
1974
Likwidacja bocznicy kolejowej łączącej elektrownię z Dworcem Gdańskim.
1976
Po kolejnych reorganizacjach stan zatrudnienia wynosi jedynie 195 osób, w tym 20 pracowników umysłowych. Liczniejsza (259 osób) jest zakładowa Sekcja Emerytów.
1999
Przy okazji budowy mostu Świętokrzyskiego, zapada decyzja o poprowadzeniu przez teren elektrowni nowego odcinka ulicy Zajęczej. Efektem jest rozbiórka części budynków.
2000
Spółka Skarbu Państwa Elektrociepłownie Warszawskie zostaje wykupiona przez szwedzki koncern Vattenfall, który decyduje o sprzedaży działki pomiędzy ul. Dobrą a Wybrzeżem Kościuszkowskim.
2001
Elektrownia Powiśle kończy pracę.
2004
16 grudnia część budynków zostaje wpisana do rejestru zabytków jako „cenny dokument rozwoju przemysłu warszawskiego i znaczący element współczesnego krajobrazu Powiśla” (rozdzielnia 35[30] kV, rozdzielnia 5/15 kV, keson – podziemny zbiornik wody, hala maszyn, kotłownia nr 2).
2002
Przetarg na zakup działki wygrywa spółka-córka irlandzkiego dewelopera Menolly, która na północ od dawnej elektrowni buduje następnie apartamentowce projektowane pod kierunkiem Stefana Kuryłowicza (Nowe Powiśle).
fot: masti, hiuppo
2012
Teren, na których stoją budynki dawnej elektrowni przejmuje firma Hochtief Development Poland. Zapowiedź inwestycji o nazwie „Copernicus Square” budzi protesty, m.in. ze strony Komisji ds. nazewnictwa miejskiego Rady Warszawy. Projekt architektoniczny przygotowuje pracownia APA Wojciechowski.
2013
W październiku ruszają prace budowlane, mają zakończyć się w ciągu 24 miesięcy. Obok zabytkowych, ma tu stanąć pięć nowych budynków. Plan przewiduje biura, handel i usługi oraz mieszkania.
Fot. Huragan Tucznik
2014
Wyburzenie obiektów nie objętych ochroną konserwatorską (kotłownia nr 3, warsztat, rozdzielnia, budynek transportu i budynek inwestora), a także łącznika pomiędzy dawną maszynownią i biurowcem elektrowni.
Zarząd Hochtief Development Poland decyduje o zmianie nazwy inwestycji na „EC Powiśle”.
2015
Teren przejmują White Star Real Estate (deweloper działający m.in. w Europie Środkowo-Wschodniej) oraz Tristan Capital Partners (brytyjski fundusz inwestycyjny operujący na rynku nieruchomości).
2017
25 maja wmurowano kamień węgielny pod budowę (kolejna nazwa: Nowa Elektrownia Powiśle). Projekt przygotowany przez pracownię APA Wojciechowski obejmuje adaptację czterech części zabytkowej elektrowni. Dawne budynki kotłowni i maszynowni – największe z zachowanych – mają zostać przeznaczone na cele usługowe, handlowe i kulturalne, w rozdzielni znajdą się mieszkania i biura, zaś w dawnym budynku kesonu – usługi.
2018
2020
W maju Elektrownia Powiśle (ostateczna nazwa) zostaje otwarta. Powierzchnia użytkowa - ok. 18 tys. mkw.
Fot. Adrian Grycuk, Wistula CC-BY-SA
źródła ilustracji
· Narodowe Archiwum Cyfrowe
· Polona
na otwarciu: pocztówka, ok. 1910 r.